Анализчилар: «хитай ислам җәмийити хитайниң мусулманлар дунясидики көз боямчилиқи үчүн хизмәт қилиду»

Мухбиримиз җәвлан
2020-10-27
Share
islamda-uyghur-mesilisi-lager-sim-tosuq.jpg Ислам тәшкилатниң хитайниң әрәб-ислам әллири вә башқа мусулманлар җамаитигә юмшақ күч ишлитиштә әң чоң рол ойнаватқан орун икәнлики тоғрисида ишләнгән картон. 2020-Йили өктәбир.
RFA/Yettesu

Әрәб-ислам һөкүмәтлири хитайниң уйғур районида йүргүзүватқан қәбиһ җинайәтлиригә сүкүт қиливатқан вә б д т кишилик һоқуқ кеңишидә хитайни қоллаватқан бир вәзийәттә, хитайниң у дөләтләрни иқтисад җәһәттин беқиндуруп қоюш билән биргә юмшақ күч ишлитиватқанлиқи, йәни исламий тәшкилат вә әрәбчә тәшвиқат нәйрәңлирини ишқа селиватқанлиқи тәтқиқатчилар вә сиясий көзәтчиләрниң диққитини қозғимақта.

Америкадики оттура шәрқ тәтқиқат институти тор бетидә «әрәб дунясидики хитай ислам җәмийити: шинҗаңдики җинайәткә сүкүт қилишқа һәссә қошуватқан юмшақ күч» намлиқ бир мақалә елан қилинған болуп, мәзкур тәшкилатниң хитайниң әрәб-ислам әллири вә башқа мусулманлар җамаитигә юмшақ күч ишлитиштә әң чоң рол ойнаватқан орун икәнлики көрситилгән.

Бу мақалидә ейтилишичә, хитай ислам җәмийити 1953-йил хитай компартийәсиниң қоллиши билән қурулған болуп, бурһан шәһиди бу җәмийәтниң тунҗи рәиси болған; «мәдәнийәт зор инқилаби» мәзгилидә бу җәмийәт иштин тохтиған. 1979-Йил совет иттипақи афғанистанға һуҗум қилғандин кейин, хитай һөкүмити «совет җаһангирликигә қарши туруп, мусулманлар дунясиға йеқинлишиш» үчүн бу җәмийәтниң орнини қайтидин тиклигән вә униң хизмәтлирини тәрәққий қилдурған. Ши җинпиң һоқуқ тутқандин кейин бу җәмийәт хитайниң «бир бәлвағ бир йол» қурулуши тәшвиқатиға маслишип, «бир бәлвағ бир йол» линийәсидики ислам әллири вә мусулманларниң маһиллиқини қолға кәлтүрүшкә төһпә қошқан.

Һиндистан «иқтисад гезити» тори йеқинда «хитайниң ‹бир бәлвағ бир йол' қурулуши тәшәббусиниң қизиқтуруши билән талибанлар уйғурлардин ваз кәчти» намлиқ бир мақалә елан қилған болуп, хитайниң пакистанға көпләп мәбләғ селипла қалмай, афғанистанғиму мәбләғ селиш арқилиқ бу районниң истратегийәлик ролидин пайдиланмақчи икәнликини баян қилған. Хитайчә «мусулманлар тори» ниң 2019-йил 8-декабир хәвәр қилишичә, хитай ислам җәмийити афғанистан һәҗ вә дин ишлири министирлиқиниң министири башчилиқидики бир өмәкни күтүвалған болуп, сөһбәт давамида хитай ислам җәмийитиниң мәсули афғанистан һөкүмитиниң «бир бәлвағ бир йол» қурулушини қоллишини үмид қилидиғанлиқини билдүргән.

Дуня уйғур қурултийи диний ишлар комитетиниң рәиси турғунҗан алавудун зияритимизни қобул қилип, хитай ислам җәмийитиниң хитай компартийәси үчүн хизмәт қилидиған тәшкилат икәнликини, хитайдики мусулманларниң һоқуқ-мәнпәәтигә вәкиллик қилалмайдиғанлиқини билдүрди.

2016-Йилдин кейин хитай һөкүмити «динларни хитайчилаштуруш» һәрикити қозғиғанда, хитай ислам җәмийити буниңғиму актиплиқ билән қатнишип, 2018-йилдин 2022-йилғичә 5 йил ичидә ислам динини хитайчилаштуруш хизмәт пиланини түзгән. «Мәсчитләрдә төтни қилиш», йәни хитай компартийәси байриқи есиш, хитайниң дин ишлири қанунини сөзләш, сотсиялистик ядролуқ қиммәт қаришини тәшвиқ қилиш, хитайниң әнәниви мәдәнийитини тәрғиб қилиш паалийитини кәң қанат яйдурған.

Түркийә һаҗәттәпә университетиниң оқутқучиси, истратегийә мутәхәссиси әркин әкрәм әпәнди хитай һөкүмитиниң ислам динини тегидин рәт қилидиғанлиқини, әмма уни өз сияситигә бойсундуридиғанлиқини билдүрүп мундақ деди: «хитай һөкүмити ислам дини тәшкилати арқилиқ исламни өз сиясити үчүн хизмәт қилдуриду, шуңа бу тәшкилатлар әрәбчә исламийәт билән хитайчә исламийәтни айрип қараймиз дәйду. Хитай һазир шәрқий түркистан мусулманлирини әрәбләрдин йирақлаштуруш баһанисидә уларниң ислам мәдәнийитиниму йоқ қиливатиду.»

Мақалидә көрситилишичә, хитай һөкүмити мусулман дөләтләрниң башлиқлири вә хәлқара ислам тәшкилатлири билән мунасивәт бағлашта хитай ислам җәмийитидин муһим васитә сүпитидә пайдилинип, уйғур районидики һәр қетимлиқ бастуруш вә қирғинчилиқни йошуруп кәлгән, шундақла мусулманлар дунясиға уйғурлар тоғрилиқ ялған тәшвиқат елип барған. Мәсилән, 2009-йил үрүмчидә «5-июл вәқәси» йүз бәргәндин кейин исламий һәмкарлиқ тәшкилати «алий тәкшүрүш өмики» тунҗи болуп хитайни зиярәт қилған. 57 Әза дөләттин тәшкил тапқан, өзини «дуня мусулманлириниң авази» дәп атайдиған бу тәшкилат вәкиллири хитай ислам җәмийити рәиси билән көрүшкән; бейҗиң, ниңшя вә уйғур районини зиярәт қилип, катта меһман болуп қайтип кәткән; уйғур мусулманлири учриған паҗиә тоғрилиқ һечнемә демигән, бәлки ислам дунясиға «уларниң вәзийити яхши» дегән хата учурни бәргән.

Хитай ташқи ишлар министирлиқиниң мәзкур тәшкилат билән мунасивити наһайити йеқин болуп, хитайниң сәуди әлчиханиси тор бетидин мәлум болушичә, 2014-йил 1-айда хитай ташқи ишлар министири ваң йи исламий һәмкарлиқ тәшкилатиниң йеңидин тәйинләнгән катипиға тәбрик телеграммиси әвәткән. Шу йили 3-айда исламий һәмкарлиқ тәшкилати кунмиң пойиз истансисида йүз бәргән вәқәни, 5-айда болса үрүмчидә йүз бәргән партлаш вәқәсини әйиблигән. Шу йили 9-айда ваң йи б д т ниң бир муһакимә йиғинида исламий һәмкарлиқ тәшкилатиниң баш катипи билән көрүшкән. 2017-Йилдин башлап хитай һөкүмити уйғур мусулманлирини кәң-көләмдә бастурғандин кейин исламий һәмкарлиқ тәшкилати дәсләптә бу ишқа диққәт қиливатқанлиқини билдүргән болсиму, 2019-йил 4-айда позитсийә билдүрүп, хитайни қоллайдиған тәрәпкә өтүп кәткән. Хитай һөкүмити бундақ хәлқаралиқ ислам тәшкилатлирини үндәккә кәлтүрүштә йәнә хитай дин ишлири идариси вә униң қаримидики хитай ислам җәмийитиниң ролидин пайдилинип кәлгән.

Анализчиларниң қаришичә, хитай һөкүмити уйғур мусулманлириға мисли көрүлмигән диний зулум вә ирқий қирғинчилиқ йүргүзүп келиватқан йеқинқи йиллардин мусулман дөләтлирини пул билән қизиқтуруш, тәшвиқат билән алдаш, дипломатийә билән бесим қилиш, хитай ислам җәмийити арқилиқ хизмәт ишләш қатарлиқ васитиләр билән бойсундуруп, уларни уйғурлар үчүн сүкүт қилишқа, бәлки хитайниң сияситини ақлаш вә уни қоллашқа сәпәрвәр қилған вә мәқситигә йәткән. Мисир һөкүмитиниң 2017-йил мисирда оқуватқан нәччә миң оқуғучини хитайға қайтуруп бериши, сәуди әрәбистан, түркийә вә йеқинда һиндунезийәниң уйғурларни хитайға қайтуруветиши вә башқа мәлум болмиған нурғун паҗиәләр хитайниң һәр қандақ васитини қоллинип, мусулман дөләтләрдә яшаватқан уйғурларға зиянкәшлик қилалайдиғанлиқини көрситиду. Хитайниң мусулман дөләт өмәклирини уйғур райониға тәклип қилиши тамамән уларниң көзини бояш үчүн болуп, пакистан дөләт мудапиә мәслиһәтчисиниң йеқинда уйғур районини зиярәт қилип қайтип кәлгәндики «гүзәл тәсирати» әнә шуниң типик мисалидур. Һалбуки хитай ислам җәмийити бу хил өмәкләрни күтүвелишқа қатнишиду вә уларға изчил һәмраһ болиду.

Юқириқи мақалидә йәнә хитай ислам җәмийитиниң аммиви дипломатийә вә һәҗ паалийәтлири арқилиқ хитайниң әрәб-ислам әллири билән болған мунасивитини күчәйтиштә актип рол ойнап келиватқанлиқи баян қилинған. Мақалидә көрситилишичә, хитай һөкүмити һәҗ өмики тәшкилләш вәзиписини хитай ислам җәмийитигә тапшурған болуп, хитай мусулманлириниң өз алдиға һәҗгә бериш һоқуқи йоқ. Һәҗ қилидиғанларниң алди билән хитай һөкүмитигә садиқ пуқра болуши шәрт.

Турғунҗан алавудун хитай ислам җәмийити һәҗгә тәшкилләп елип кәлгән хитай мусулманлири һәққидә тохтилип мундақ деди: «хитайниң мусулманлар ичидин өзигә садиқ бир қисим кишиләрни таллап һәҗгә елип келиши хитайниң алдамчилиқ сияситиниң бир қисми, бу һаҗиларниң һәқиқәтән һәҗ қилған-қилмиғанлиқини билгили болмайду. Хитай мусулманлар дунясиниң көзини бояш үчүн әнә шу һаҗилардин пайдилиниду.»

Мақалиниң ахирида көрситилишичә, хитай билән әрәб дөләтлириниң мәнпәәти зич бирлишип кәткән бүгүнки күндә хитай һөкүмити хитай ислам җәмийитидәк бир органниң кәм болса болмайдиған ролидин, йәни хитайниң маһийитини ниқаблайдиған юмшақ күч болуш ролидин толуқ пайдилиниду. Хуласиләп ейтқанда, хитай һөкүмити хитай ташқи ишлар министирлиқини йетәкчи, хитай дин ишлири идарисини башқурғучи, хитай ислам җәмийитини болса васитә, йәни юмшақ күч қилип туруп, мусулман дөләтләрни хитай үчүн сөзләйдиған, әмма уйғурлар үчүн сүкүт қилидиған дөләтләргә айландурушқа давамлиқ тиришиду.

Турғунҗан алавудун әпәндиниң билдүрүшичә, ислам дунясиниң уйғур мәсилисидә сүкүт қиливатқанлиқи бир әмәлийәт, хитай ислам җәмийитиниңму буниңға һәссә қошуватқанлиқи бир һәқиқәт. Шундақтиму һазир бәзи хәлқара ислам тәшкилатлири дуня уйғур қурултийи билән алақилишип, уйғур мәсилисини ислам дунясиға елип чиқиш, уйғур дәвасини күчләндүрүш тоғрулуқ келишим имзалиған. У буниң әһмийити һәққидә тохтилип: «ислам әллиридики хәлқ техи уйғур мәсилисини толуқ тонуп йәтмиди, ислам тәшкилатлири мусулман хәлққә уйғурлар мәсилисини техиму кәң аңлитишта вә шу дөләтниң һөкүмитигә тәсир көрситиштә бәлгилик рол ойнайду,» деди.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.