Analizchilar: "Xitay islam jem'iyiti xitayning musulmanlar dunyasidiki köz boyamchiliqi üchün xizmet qilidu"

Muxbirimiz jewlan
2020-10-27
Élxet
Pikir
Share
Print
Islam teshkilatning xitayning ereb-islam elliri we bashqa musulmanlar jama'itige yumshaq küch ishlitishte eng chong rol oynawatqan orun ikenliki toghrisida ishlen'gen karton. 2020-Yili öktebir.
Islam teshkilatning xitayning ereb-islam elliri we bashqa musulmanlar jama'itige yumshaq küch ishlitishte eng chong rol oynawatqan orun ikenliki toghrisida ishlen'gen karton. 2020-Yili öktebir.
RFA/Yettesu

Ereb-islam hökümetliri xitayning Uyghur rayonida yürgüzüwatqan qebih jinayetlirige süküt qiliwatqan we b d t kishilik hoquq kéngishide xitayni qollawatqan bir weziyette, xitayning u döletlerni iqtisad jehettin béqindurup qoyush bilen birge yumshaq küch ishlitiwatqanliqi, yeni islamiy teshkilat we erebche teshwiqat neyrenglirini ishqa séliwatqanliqi tetqiqatchilar we siyasiy közetchilerning diqqitini qozghimaqta.

Amérikadiki ottura sherq tetqiqat instituti tor bétide "Ereb dunyasidiki xitay islam jem'iyiti: shinjangdiki jinayetke süküt qilishqa hesse qoshuwatqan yumshaq küch" namliq bir maqale élan qilin'ghan bolup, mezkur teshkilatning xitayning ereb-islam elliri we bashqa musulmanlar jama'itige yumshaq küch ishlitishte eng chong rol oynawatqan orun ikenliki körsitilgen.

Bu maqalide éytilishiche, xitay islam jem'iyiti 1953-yil xitay kompartiyesining qollishi bilen qurulghan bolup, burhan shehidi bu jem'iyetning tunji re'isi bolghan؛ "Medeniyet zor inqilabi" mezgilide bu jem'iyet ishtin toxtighan. 1979-Yil sowét ittipaqi afghanistan'gha hujum qilghandin kéyin, xitay hökümiti "Sowét jahan'girlikige qarshi turup, musulmanlar dunyasigha yéqinlishish" üchün bu jem'iyetning ornini qaytidin tikligen we uning xizmetlirini tereqqiy qildurghan. Shi jinping hoquq tutqandin kéyin bu jem'iyet xitayning "Bir belwagh bir yol" qurulushi teshwiqatigha masliship, "Bir belwagh bir yol" liniyesidiki islam elliri we musulmanlarning mahilliqini qolgha keltürüshke töhpe qoshqan.

Hindistan "Iqtisad géziti" tori yéqinda "Xitayning 'bir belwagh bir yol' qurulushi teshebbusining qiziqturushi bilen talibanlar Uyghurlardin waz kechti" namliq bir maqale élan qilghan bolup, xitayning pakistan'gha köplep meblegh sélipla qalmay, afghanistan'ghimu meblegh sélish arqiliq bu rayonning istratégiyelik rolidin paydilanmaqchi ikenlikini bayan qilghan. Xitayche "Musulmanlar tori" ning 2019-yil 8-dékabir xewer qilishiche, xitay islam jem'iyiti afghanistan hej we din ishliri ministirliqining ministiri bashchiliqidiki bir ömekni kütüwalghan bolup, söhbet dawamida xitay islam jem'iyitining mes'uli afghanistan hökümitining "Bir belwagh bir yol" qurulushini qollishini ümid qilidighanliqini bildürgen.

Dunya Uyghur qurultiyi diniy ishlar komitétining re'isi turghunjan alawudun ziyaritimizni qobul qilip, xitay islam jem'iyitining xitay kompartiyesi üchün xizmet qilidighan teshkilat ikenlikini, xitaydiki musulmanlarning hoquq-menpe'etige wekillik qilalmaydighanliqini bildürdi.

2016-Yildin kéyin xitay hökümiti "Dinlarni xitaychilashturush" herikiti qozghighanda, xitay islam jem'iyiti buningghimu aktipliq bilen qatniship, 2018-yildin 2022-yilghiche 5 yil ichide islam dinini xitaychilashturush xizmet pilanini tüzgen. "Meschitlerde tötni qilish", yeni xitay kompartiyesi bayriqi ésish, xitayning din ishliri qanunini sözlesh, sotsiyalistik yadroluq qimmet qarishini teshwiq qilish, xitayning en'eniwi medeniyitini terghib qilish pa'aliyitini keng qanat yaydurghan.

Türkiye hajettepe uniwérsitétining oqutquchisi, istratégiye mutexessisi erkin ekrem ependi xitay hökümitining islam dinini tégidin ret qilidighanliqini, emma uni öz siyasitige boysunduridighanliqini bildürüp mundaq dédi: "Xitay hökümiti islam dini teshkilati arqiliq islamni öz siyasiti üchün xizmet qilduridu, shunga bu teshkilatlar erebche islamiyet bilen xitayche islamiyetni ayrip qaraymiz deydu. Xitay hazir sherqiy türkistan musulmanlirini ereblerdin yiraqlashturush bahaniside ularning islam medeniyitinimu yoq qiliwatidu."

Maqalide körsitilishiche, xitay hökümiti musulman döletlerning bashliqliri we xelq'ara islam teshkilatliri bilen munasiwet baghlashta xitay islam jem'iyitidin muhim wasite süpitide paydilinip, Uyghur rayonidiki her qétimliq basturush we qirghinchiliqni yoshurup kelgen, shundaqla musulmanlar dunyasigha Uyghurlar toghriliq yalghan teshwiqat élip barghan. Mesilen, 2009-yil ürümchide "5-Iyul weqesi" yüz bergendin kéyin islamiy hemkarliq teshkilati "Aliy tekshürüsh ömiki" tunji bolup xitayni ziyaret qilghan. 57 Eza dölettin teshkil tapqan, özini "Dunya musulmanlirining awazi" dep ataydighan bu teshkilat wekilliri xitay islam jem'iyiti re'isi bilen körüshken؛ béyjing, ningshya we Uyghur rayonini ziyaret qilip, katta méhman bolup qaytip ketken؛ Uyghur musulmanliri uchrighan paji'e toghriliq héchnéme démigen, belki islam dunyasigha "Ularning weziyiti yaxshi" dégen xata uchurni bergen.

Xitay tashqi ishlar ministirliqining mezkur teshkilat bilen munasiwiti nahayiti yéqin bolup, xitayning se'udi elchixanisi tor bétidin melum bolushiche, 2014-yil 1-ayda xitay tashqi ishlar ministiri wang yi islamiy hemkarliq teshkilatining yéngidin teyinlen'gen katipigha tebrik télégrammisi ewetken. Shu yili 3-ayda islamiy hemkarliq teshkilati kunming poyiz istansisida yüz bergen weqeni, 5-ayda bolsa ürümchide yüz bergen partlash weqesini eyibligen. Shu yili 9-ayda wang yi b d t ning bir muhakime yighinida islamiy hemkarliq teshkilatining bash katipi bilen körüshken. 2017-Yildin bashlap xitay hökümiti Uyghur musulmanlirini keng-kölemde basturghandin kéyin islamiy hemkarliq teshkilati deslepte bu ishqa diqqet qiliwatqanliqini bildürgen bolsimu, 2019-yil 4-ayda pozitsiye bildürüp, xitayni qollaydighan terepke ötüp ketken. Xitay hökümiti bundaq xelq'araliq islam teshkilatlirini ündekke keltürüshte yene xitay din ishliri idarisi we uning qarimidiki xitay islam jem'iyitining rolidin paydilinip kelgen.

Analizchilarning qarishiche, xitay hökümiti Uyghur musulmanlirigha misli körülmigen diniy zulum we irqiy qirghinchiliq yürgüzüp kéliwatqan yéqinqi yillardin musulman döletlirini pul bilen qiziqturush, teshwiqat bilen aldash, diplomatiye bilen bésim qilish, xitay islam jem'iyiti arqiliq xizmet ishlesh qatarliq wasitiler bilen boysundurup, ularni Uyghurlar üchün süküt qilishqa, belki xitayning siyasitini aqlash we uni qollashqa seperwer qilghan we meqsitige yetken. Misir hökümitining 2017-yil misirda oquwatqan nechche ming oqughuchini xitaygha qayturup bérishi, se'udi erebistan, türkiye we yéqinda hindunéziyening Uyghurlarni xitaygha qayturuwétishi we bashqa melum bolmighan nurghun paji'eler xitayning her qandaq wasitini qollinip, musulman döletlerde yashawatqan Uyghurlargha ziyankeshlik qilalaydighanliqini körsitidu. Xitayning musulman dölet ömeklirini Uyghur rayonigha teklip qilishi tamamen ularning közini boyash üchün bolup, pakistan dölet mudapi'e meslihetchisining yéqinda Uyghur rayonini ziyaret qilip qaytip kelgendiki "Güzel tesirati" ene shuning tipik misalidur. Halbuki xitay islam jem'iyiti bu xil ömeklerni kütüwélishqa qatnishidu we ulargha izchil hemrah bolidu.

Yuqiriqi maqalide yene xitay islam jem'iyitining ammiwi diplomatiye we hej pa'aliyetliri arqiliq xitayning ereb-islam elliri bilen bolghan munasiwitini kücheytishte aktip rol oynap kéliwatqanliqi bayan qilin'ghan. Maqalide körsitilishiche, xitay hökümiti hej ömiki teshkillesh wezipisini xitay islam jem'iyitige tapshurghan bolup, xitay musulmanlirining öz aldigha hejge bérish hoquqi yoq. Hej qilidighanlarning aldi bilen xitay hökümitige sadiq puqra bolushi shert.

Turghunjan alawudun xitay islam jem'iyiti hejge teshkillep élip kelgen xitay musulmanliri heqqide toxtilip mundaq dédi: "Xitayning musulmanlar ichidin özige sadiq bir qisim kishilerni tallap hejge élip kélishi xitayning aldamchiliq siyasitining bir qismi, bu hajilarning heqiqeten hej qilghan-qilmighanliqini bilgili bolmaydu. Xitay musulmanlar dunyasining közini boyash üchün ene shu hajilardin paydilinidu."

Maqalining axirida körsitilishiche, xitay bilen ereb döletlirining menpe'eti zich birliship ketken bügünki künde xitay hökümiti xitay islam jem'iyitidek bir organning kem bolsa bolmaydighan rolidin, yeni xitayning mahiyitini niqablaydighan yumshaq küch bolush rolidin toluq paydilinidu. Xulasilep éytqanda, xitay hökümiti xitay tashqi ishlar ministirliqini yétekchi, xitay din ishliri idarisini bashqurghuchi, xitay islam jem'iyitini bolsa wasite, yeni yumshaq küch qilip turup, musulman döletlerni xitay üchün sözleydighan, emma Uyghurlar üchün süküt qilidighan döletlerge aylandurushqa dawamliq tirishidu.

Turghunjan alawudun ependining bildürüshiche, islam dunyasining Uyghur mesiliside süküt qiliwatqanliqi bir emeliyet, xitay islam jem'iyitiningmu buninggha hesse qoshuwatqanliqi bir heqiqet. Shundaqtimu hazir bezi xelq'ara islam teshkilatliri dunya Uyghur qurultiyi bilen alaqiliship, Uyghur mesilisini islam dunyasigha élip chiqish, Uyghur dewasini küchlendürüsh toghruluq kélishim imzalighan. U buning ehmiyiti heqqide toxtilip: "Islam elliridiki xelq téxi Uyghur mesilisini toluq tonup yetmidi, islam teshkilatliri musulman xelqqe Uyghurlar mesilisini téximu keng anglitishta we shu döletning hökümitige tesir körsitishte belgilik rol oynaydu," dédi.

Toluq bet