Akt téléwiziyesi: "Musulman döletliri sherqiy türkistan üchün némilerni qilishi kérek?"

Ixtiyariy muxbirimiz erkin tarim
2021-01-11
Share
Akt téléwiziyesi: Türkiyediki "Akt téléwiziyesi" ning Uyghurlar toghrisida tarqatqan programmisi. 2021-Yili 10-yanwar.
RFA/Erkin Tarim

Türkiyediki "Akt téléwiziyesi" arqa-arqidin téléwiziye programmisi ishlep Uyghurlar duchar boluwatqan irqiy qirghinchiliqni we buni hel qilish yollirini küntertipke élip kelmekte. Téléwiziye riyasetchisi, yazghuchi xalis özdemir ependi riyasetchilik qilghan 10-yanwar küni axsham sa'et 9 din kéche sa'et 1 giche dawamlashqan "Wizyon" namliq programmida istanbuldiki xelq'ara medeniyetler ara hemkarliq we ma'arip wexpi re'isi, türkiyening sabiq bashministiri exmet dawut'oghluning sabiq bash meslihetchisi ömer qorqmaz ependi, xelq'ara musulman alimlar jem'iyiti re'isi abdulwaxap ekinji ependi, istanbuldiki yazghuchilar jem'iyiti re'isi mexmut biyiqli ependi, uniwérsitét oqutquchisi ramazan aqqir ependi we sherqiy türkistan ölimlar birliki re'isi ata'ulla shahyar ependiler Uyghurlarning hazirqi éghir weziyiti, musulman döletlirining buninggha bolghan pozitsiyesi we musulman döletliri sherqiy türkistan üchün némilerni qilishi kérek? qatarliq témilarda munazire élip bardi.

Neq meydandin tarqitilghan programmida maxmut biyiqli ependi Uyghurlarning türkiyeni bek yaxshi köridighanliqini, türkiyening Uyghurlargha ige chiqishi kéreklikini tekitlep mundaq dédi: "Sherqiy türkistanliqlarning lidéri eysa yüsüp alptékinning bek yaxshi biz sözi bar. 'biz türkiyege ziyan sélip qoymayli dep derdimizni ichimizge yutimizki, türkiyege qarshi héchqandaq ish qilmaymiz', sherqiy türkistanliqlar türkiyeliklerdin bekrek türkiyeni yaxshi köridu. Shunga türkiye Uyghurlargha puqraliq bérishi, türkiye puqrasi turuqluq xitay lagérida, türmilerde yétiwatqan Uyghurlarni qutuldurushi kérek" .

Maxmut biyiqli ependi türkiyede bezi ammiwi teshkilat we kishilerning sherqiy türkistan mesilisige ige chiqsaq 'türkiye-bilen xitay otturisidiki munasiwitige ziyan béridu' dep qaraydighanliqini, xitay sherqiy türkistanda irqiy qirghinchiliq élip bériwatqan bügünki künde bundaq qarashning xata ikenlikini ilgiri sürüp mundaq dédi: "Men xitay konsulxanisining aldida pa'aliyet élip bériwatqan Uyghur qérindashlirimning yénigha bérishtin burun türkiyediki eng chong, hökümet qollawatqan 4-5 ammiwi teshkilatqa téléfon qildim. 'siler konsulxana aldigha bérip, Uyghur yashlarni qollanglar' dédim. Ular manga 'hazirqi weziyet buninggha mas kelmeydu' dédi. Bu mesilide bundaq addiy oylimasliq kérek. Ammiwi teshkilatlar hökümetke béqinmasliqi kérek, ularning wezipisi xelq ammisining Uyghurlarning derdini hökümetke yetküzüsh bolushi kérek. Türkiyede minglighan lagér qurbanliri a'ile tawabi'atlirining iz-dérikini élish üchün istanbuldiki xitay konsulxanisi aldida naraziliq pa'aliyiti qiliwatidu, siler özünglarni ularning ornigha qoyup béqinglar, ularning ata-anisi, qérindashliri türme we lagérlarda, héchqandaq alaqe quralmaywatidu. Bu Uyghurlargha ichinglar aghrimamdu?".

Sabiq bashministir meslihetchisi ömer qorqmaz ependi türkiye bilen xitay otturisida tüzülgen jinayetchilerni öz'ara ötküzüp bérish toxtamnamisining türkiye parlaméntida maqulluqtin ötmesliki kéreklikini tekitlep mundaq dédi: "Bu qanun téxi parlaméntta maqulluqtin ötmidi. Eger ete-ögün maqulluqtin ötse, hetta hazirmu bashqa bir ishtin gumanlinip saqchilar melum bir Uyghurning öyige bésip kirip tutup ketse, kishiler derhal 'he'e xitay bilen tüzgen kélishim ijra qiliniwétiptu' dep oylaydu. Buningda hökümettiki adalet we tereqqiyat partiyesi bedel töleydu. Shunga bundaq bir qanun türkiye parlaméntida hergiz maqullanmasliqi kérek. Türkiyening xitay bilen bundaq bir kélishim tüzüsh mejburiyiti yoq. Bu kélishimni maqullimaymu xitay bilen tijaret qiliwergili bolidu, eger maqullap qalsa xelq hökümetke bedel tölitidu".

Ömer qorqmaz ependi türkiyede qaysi partiye hakimiyet béshigha kelse kelsun, Uyghurlarni xitaygha qayturup bermeydighanliqini, lékin bashqa bir döletke yolliwétish xewpi barliqini bayan qilip munularni dédi: "Türkiyede adalet we tereqqiyat partiyesi bolsun, jumhuriyet xelq partiyesi bolsun, héchqandaq hökümet türkiyege panahlan'ghan Uyghurni xitaygha qayturup bermeydu. Bashqa bir döletke yolliwétishi mumkin, 'türkiyedin chiqip ket' déyishi mumkin. Türkiye bu kélishimni maqullap qalsa bashqa musulman döletlerge yaman örnek bolup qalidu, bashqa döletlermu türkiye qol qoyghan yerde biz qol qoysaq birnerse bolmaydu déyishi mumkin, shunga türkiye Uyghur mesiliside yaxshi oylap ish qilishi kérek".

Sherqiy türkistan ölimalar birlikining re'isi doktor atawulla shahyar ependi xelq'ara musulman ölimaliri birlikining musulman döletlerning hemmiside shöbiliri we ezaliri barliqini, Uyghurlarning éghir weziyitini musulman döletlerde anglitishi kéreklikini bayan qilip mundaq dédi: "Alimlar birlikining pütün musulman döletliride shöbiliri we ezaliri bar. Men sherqiy türkistan ammiwi teshkilati mes'uli bolush süpitim bilen musulman alimlar birlikining barliq musulman döletliride aktip halda anglitishini telep qilimen".

Dotsént doktor ramazan aqqir ependi sherqiy türkistan mesilisige türkiyediki ammiwi teshkilatlarning aktip köngül bölmeslikidiki sewebning ammiwi teshkilatlarning hökümetke béqinip qalghanliqidin boluwatqanliqini, buning xata ikenlikini bayan qilip mundaq dédi: "Türkiyediki ammiwi teshkilatlar hakimiyet béshidiki adalet we tereqqiyat partiyesining teshkilatliridek ishlewatidu. Eslide ammiwi teshkilatlar xelq bilen hökümet otturisidiki köwrüktur. Epsuski hazirqi hökümet hakimiyet béshigha kelgendin kéyin ammiwi teshkilatlarni hökümetke béqindi haletke ekélip qoydi. Bizning ammiwi teshkilatlirimiz sherqiy türkistan mesilisidimu hökümetning éghzigha qaraydu. Undaq bolmasliqi kérek".

"Akt t w" da programma riyasetchisi bolup wezipe ötewatqan xalis özdemir ependi kéyinki yillarda Uyghurlar toghrisida köp qétim programma ishlep, xitayning Uyghurlargha élip bériwatqan éghir siyasitini, bolupmu lagér qurbanlirini téléwiziyelerge chiqirip guwahliq bergüzüp Uyghurlarning weziyitini etrapliq otturigha qoydi. U, mundaq dédi: "Akt t w sining wizyon programmisida dunya musulman alimlirining Uyghurlar, yeni sherqiy türkistandiki ézilgen musulmanlar heqqide pa'aliyetliri barmu? némilerni qilalaydu? dégen so'allargha jawab tépish üchün dunya musulman alimlar teshkilati mes'ullirini t w ge chiqardim. Sherqiy türkistan mesilisini musulman döletliride qandaq anglitish toghrisida nahayiti qimmetlik teklip-pikirler otturigha qoyuldi".

Tonulghan téléwiziye riyasetchisi xalis özdemir ependi hazirghiche Uyghur mesilisi toghrisida 20 parche maqale yazghan, 17 qétim mexsus téléwiziye programmisi ishligen.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet