Мустафа ақйол: "ислам дөләтлиридә уйғурларниң ‹йетим' қалдурулуши ечинарлиқ бир әһвал"

Мухбиримиз нуриман
2021-02-02
Share
Мустафа ақйол: Ислам тәшкилатниң хитайниң әрәб-ислам әллири вә башқа мусулманлар җамаитигә юмшақ күч ишлитиштә әң чоң рол ойнаватқан орун икәнлики тоғрисида ишләнгән картон. 2020-Йили өктәбир.
Yettesu

Американиң сабиқ ташқи ишлар министири майк помпейо 19-январ хитайниң уйғурларға йүргүзүп кәлгән җинайитини "ирқий қирғинчилиқ" дәп җакарлиғандин кейин, ғәрб дуняси вә шундақла ислам дөләтлириниң хитай билән мунасивәтлирини қандақ шәкилдә давам қилидиғанлиқи хәлқараниң диққәт нуқтиси болмақта.

Американиң бу қарарниң изчиллиқи һәққидә америка дөләт хәвпсизлик органлири өз мәвқәсини ипадилигән иди. Уларниң баянатчиси бу һәқтә "вашингтон көзәткүчиси" гезитигә қилған сөзидә: "җов байдинму президентлиқ сайлими мәзгилидә ‹хитай һөкүмитиниң уйғурларға селиватқан зулумлири нәқ ирқий қирғинчилиқтур. Биз буниңға қәтий қарши туримиз, ' дегәнлики вә байденниң бу мәсилидики позитсийәсидә һечқандақ өзгириш йоқлуқи" ни билдүргән.

Америка хәлқара диний әркинлик комитетиниң комиссари нури түркәл әпәнди американиң уйғурларға қаратқан сиясити һәққидә тохтилип, мундақ деди: "америка дөләт ичидә уйғуларға алақидар сиясәтләрни иҗра қилиш, дөләт сиртида иттипақдашлирини уйғур мәсилисидә өзи билән бир сәптә турушқа тәшвиқ қиливатиду. Американиң ‹ирқий қирғинчилиқ' қараридин кейин, униң иттипақдашлири ичидә хитайниң қилмишлирини көрмәскә селивелиш азлайду."

"ирқий қирғинчилиқ" һәққидики қарарниң америка һөкүмитиниң юқири қатлимида муәййәнләштүрүлүши өз нөвитидә ғәрб дунясидиму зор тәсир қозғаватқанлиқи мәлум. 28-январ күни канада парламентида өткүзүлгән гуваһлиқ бериш йиғинида үч нәпәр парламент әзаси канада һөкүмитини хитайниң уйғурларға йүргүзиватқан қирғинчилиқиға қарши турушқа чақирған. Баш министир труду өзиниң бу мәсилини әстайидил ойлиниватқанлиқини һәмдә пат йеқинда тегишлик басқучлар арқилиқ уйғур дияридики сиясий бастуруш һәққидә рәсмий қарар алидиғанлиқини қайта-қайта тәкитлигән.

Мәлум болушичә, әнгилийә, фирансийә қатарлиқ дөләтләрниң парламинтлиридиму уйғурларға йүргүзүлүватқан вәһшийликни "ирқий қирғинчилиқ" дәп тонуш вә хитайниң бу җинайитини тохтитиш чақириқи асаслиқ тимеларниң бири болған.

Юқирида тилға алғинимиздәк, америка вә башқа ғәрб дөләтлириниң хитай билән ташқий сияситидә, уйғур мәсилиси асаслиқ музакирә қилинидиған мәсилиләрниң биригә айланған. Ундақта, миллий вә диний кимлики түрк вә мусулман болғанлиқи үчүн хитай һакимийитниң бастуруш нишани болуватқан уйғурлар мәсилисидә, түркийә вә пакистан қатарлиқ ислам дөләтләрниң позитсийәси қандақ болуватиду?

"вал-стрет журнили" гезитиниң 1-феврал бәргән хәвиригә асасланғанда, хитай һөкүмитиниң түркийәниң сияситигә болған тәсири барғансери күчәймәктикән.

Толуқсиз мәлуматларға қариғанда, түркийәдә тәхминән 50 миңдәк уйғур яшайдиғанлиқи мәлум. Уйғурлар билән тил, тарих вә мәдәнийәт җәһәттә йеқин бағлинишқа игә болған түркийә нурғун йиллардин буян хитайниң сиясий һәм диний зиянкәшликкә учрап кәлгән уйғурларниң "панаһгаһи" болуп кәлгән.

Гәрчә түркийә-хитай арисида 2017-йили түзүлгән "җинайәтчиләрни өз-ара өткүзүп бериш келишими" техи рәсмий йосунда түркийә парламентиниң мақуллуқидин өтмигән болсиму, әмма йиқинқи мәзгилләрдә түркийәдә уйғурларни террорлуққа четип тутқун қилишиниң көпийип қилиши уйғур җамаитини әндишигә салған. Көзәткүчиләр әнқәрә билән бейҗиң оттурисидики иқтисадий мунасивәтләр күчәйгәнсери бу "панаһгаһ" ниң бихәтәрлик дәриҗисиниң төвәнләп маңидиғанлиқини әскәртмәктә.

Америкадики "като институти" намлиқ сиясәт тәтқиқат мәркизиниң тәтқиқатчиси мустафа ақйол әпәнди америка хитайниң уйғурларға йүргүзиватқан зулумлирини "ирқий қирғинчилиқ" дәп җакарлиғандин кейин, ислам дунясидики дөләтләрниң инкаси һәққидә мундақ деди: "американиң вә башқа ғәрб дөләтлиридә оттуриға қоюлған бу ‹ирқий қирғинчлиқ' мәсилиси мусулман дунясидиму очуқ оттуриға қоюлиши керәк иди. Мусулман дуняси очуқ-ашкара позитсийәсини ипадилисә, хитайни бу қилмиши үчүн сораққа тартиш асан болатти. Чүнки, мусулманлар көп яшайдиған дөләтләрдә хитайниң нурғун мәблиғи бар. Әмәлийәттә хитайниң әң көңүл бөлүдиғиниму өзиниң иқтисадий мәнпәити. Хитай мусулман дөләтлириниң рәһбәрлирини йениға тартишқа тиришти вә көргинимиздәк мәқситигә йәтти. Уйғулар мәсилисидә хитайға қарши хәлқиараниң бисимни ашуруш үчүн, мусулман дунясиниң роли наһайити муһим. Лекин мусулман дунясиниң рәһбәрлири бу ролни ойнашниң орниға сүкүттә туруш арқилиқ бу зулумға қатнишиватиду."

Пакистан баш министири имран хан түркийә президенти рәҗәп таййип әрдоған қатарлиқ мусулман дунясидики муһим дөләтләрниң башлиқлири өзлирини дунядики мусулманларниң қоғдиғучиси қилип көрсәткән. Улар франсийә президенти еммануел макронниң "исламға өчмәнлик қилиш" ни тәнқид қилған; фейсибукниң баш иҗраийә әмәлдари марк зукербергқа очуқ хәт елан қилип, ислам дүшмәнликигә аит мәзмунларниң чәклинишини тәләп қилған; йәнә мусулман рәһбәрләрни бирлишип, ислам дүшмәнликигә қарши турушқа чақирған.

"ташқи сиясәт" журнили алдинқи һәптә елан қилған мақалисидә имран ханниң уйғурлар мәсилисдики сүкүт қилиши һәққидә мундақ дәп язиду: "имран ханниң уйғурлар мәсилисидә қулақ йопуривеилиши, униң мусулманлар дунясидики орнини төвәнлитиду."

Имран ханниң қоллиғучилири униң сүкүттә турғанлиқини "пакистан-хитай арисидики ичкий мәсилә," дегән.

Мустафа ақйол әпәнди мусулман дунясиниң хитай һакимийитигә йиқинлишишиниң сәвәбини мундақ чүшәндүрди: "дунияда американиң һәммә нәрсисигә нәпрәт билән қарайдиған вә дуняниң сияситигә бу чүшәнчә билән пикир қилидиған, америка хитай билән қаршилашқанлиқи үчүн хитайни яхши көридиған бир иқим бар. Бу хаһиш ислам дунясида, болупму түркийәдә техиму күчлүк. Бу хил бир тәрәплимә қараш қараш наһайити иғир һәқсизлиқниң йүз беришигә вә һәқисизлиққа кари болмаслиққа сәвәп болуватиду, дәп қараймән."

Көзәткүчиләр имран ханниң "ислам дүшмәнлики" ни әйиблигәнлики тәқдирләшкә әрзийдиған иш болсиму, әмма униң уйғурлар мәсилисигә сүкүт қилиши пүтүн мусулманларға бәргән вәдисидә турмиғанлиқ, дәп әйиблимәктә.

Мустафа ақйол әпәнди ахирида түркийәниң уйғур мәсилиси һәққидики "җим турувилиш" позитисийәсини мундақ шәрһилиди: "түркийәниң өзини хитайға бунчилик йиқин тутуши вә истиратигийә җәһәттин өзини хитайға йеқинлаштурушиниң әң чоң сәвәби, йеқинқи бәш йилдин буян униң демократийәдин узақилишип мустәбит һакимийәткә қарап йүзлиниватқанлиқидиндур. Ислами вә милли сәзгүрлүкиниң юқири икәнликини намайән қилишқа тиришиватқан партийәләр ислам дөләтлириниң һакимийәт бешида туруватқан мушу мәзгилдә, уйғурларниң бунчилик ‹йитим' қалдурлуши һәқиқәтәнму ечинарлиқ бир әһвал."

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт