Xitay yürgüzüwatqan “Islam dinini xitaychilashturush” siyasitining mahiyiti

Muxbirimiz nuriman
2022.05.02
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
Xitay yürgüzüwatqan  “Islam dinini xitaychilashturush” siyasitining mahiyiti Qeshqer shehiridiki bir chéqilghan meschit.
RFA

Uyghur aptonom rayonluq partkomning sékrétari ma shingruy 21-aprél xitay kompartiyesining organ géziti bolghan “Xelq géziti” de mexsus maqale élan qilip xitayning Uyghur rayonidiki nöwettiki siyasiy istratégiyesi we uning konkrét halqilirini sherhligen. U “Jungxu'a milliti ortaq gewdisi”,  “Milletlerning yughurulushi” qatarliq istratégiyelirini qayta tekitligen. Bu arqiliq rayondiki assimilyatsiye siyasitini dawamliq kücheytishni, islam dinini xitaychilashturushtin ibaret kompartiyening diniy siyasitini yenimu chingitishni telep qilghan.

Melum bolushiche, “Islam dinini xitaychilashturush” siyasitini xitay re'isi shi jinping 2017-yili 18-öktebir kompartiyening 19-qétimliq memliketlik qurultiyida otturigha qoyghan.

 Bu waqit del sabiq Uyghur aptonom rayonluq partkomning sékrétari chén chüen'go  Uyghurlargha qarita keng kölemlik basturushni kücheytken waqtiqa toghra kélidu.   Chin chun'go we ‍ötken yilining axiri Uyghur aptonom rayonluq partkomning sékrétarliqigha yötkep kélin'gen ma shingruy izchil Uyghur rayonida “Islam dinini xitaychilashturush”, “Jungxu'a milliti ortaq gewdisi éngini turghuzush” dégendek siyasetlerni qatiq ijra qilip kelgen.  

Xitayning “Tengritagh tori” ning xewer qilishiche, ma shingruy 27-aprél künidiki tekshürüsh xizmet yighinida söz qilghanda, xitay dölet re'isi shi jinpingning körsetmilirini qet'iy emeliyleshtürüsh we yéngi dewrdiki shinjangni idare qilish istratégiyesini toluq yolgha qoyushni qayta tekitligen.

Xitay kompartiyesi siyasiy byurosi da'imiy komitétining ezasi, xitay memliketlik siyasiy kéngishning re'isi wang yang yéqinda Uyghur rayonida tekshürüsh élip barghandimu “Shinjangda islam dinini xitaychilashturushni qet'iy algha siljitish” toghriliq mexsus körsetme bergen.

Dunya Uyghur qurultiyi diniy ishlar komitétining mudiri, Uyghur diniy alimliridin turghunjan alawudun ependi “Xitayning islam dinini xitaychilashturushi” heqqide toxtilip mundaq dédi: “‛islam dinini xitaychilashturush‚ dégenlik, ‛islam dinini yoqitish‚ dégenliktur”.

Radiyomiz  lagérlar heqqidiki xewerler ashkarilinishqa bashlighanda xitay da'irilirinng  nurghunlighan Uyghur diny zatlarni tutqun qilghanliqini dellilligenidi. Ularning arisida qur'ani kerimini tunji qétim Uyghur tiligha terjime qilghan, 80 yashtin halqighan ataqliq diniy alim muhemmet salih damollammu bar bolup, muhemmet salih damollam, 2017‏-yili 12‏-ayda tutqun qilinip lagérgha qamalghan.  Uzun ötmey uning lagérida wapat bolghanliqi delillen'genidi.

2021-Yili 13- may amérikadiki Uyghur kishilik hoquq qurulushi  “Islam bir terep qilindi-xitayning Uyghur imamliri we diniy zatlargha ziyankeshlik qilishi” serlewhlik doklat élan qilghanidi. Mezkur doklatqa asaslan'ghanda, xitay da'iriliri 2014-yilidin buyan Uyghur rayonida keng kölemlik basturush élip bérip, az dégende 630 imam we diniy zatlarni tutqun qilghan bolup, bularning ichide 18 kishi tutqun mezgilide ölüp ketken.

Lagér shahitlirining guwahliqlirigha qarighanda, xitay hakimiyiti meyli lagér ichide we yaki lagér sirtida bolsun her xil usullar arqiliq Uyghurlarni islam étiqadidin waz kéchishke mejburlighan. Islam dinida yéyish cheklen'gen choshqa göshini mejburiy yégüzgen. Islam dinining muqeddes kitabi bolghan qur'anni yéghip köydürgen. Erlerning saqal qoyushi, ayallarning uzun kiyim kiyishi, yaghliq artishi cheklen'gen. Balilirigha muhemmed, a'ishe, mujahid dégendek isimlarni qoyush cheklen'gen, eger qoyulup bolghan bolsa özgertish qatarliq siyasetlerni nahayiti qattiq qolluq bilen yürgüzgen. Uyghurlarning pasport béjirip, chet'ellerge sayahet qilishi lagérgha qamilish seweblirining biri bolup qalghan bolup,   jümlidin hejge bérish hoquqidin mehrum qilin'ghan.

Xitay da'iriliri 2016-yildin buyan Uyghur élide meschit- jame qatarliq diniy qurulushlarni we qedimiy qebristanliqlarni chéqish herikitini bashlighan bolup, bu heriket 2018-yilidin bashlap yuqiri pellige chiqqan.

2019-Yili amérikadiki Uyghur kishilik hoquq qurulushi bu heqte “Étiqad weyranchiliqi: Uyghur meschitliri we meqberilirining chéqilishi” namliq chong hejimlik doklat élan qilghan. Doklatta körsitilishiche,  Uyghur rayonida meschit, mazar, we bashqa diniy sorunlarni öz ichige alghan islam uslubidiki 10 mingdin 15 ming ghiche qurulushning bezilirini pütünley chéqip tashlan'ghan, bezilirining gümbez we munarlirini chéqip tashlan'ghan. Chéqilmay saqlinip qélin'ghan meschitlerning derwazisigha ésilghan lewhe, qubbe we hilal ay belgiliri birdek élip tashlan'ghan. Radi'omizning 2020-yili élip barghan éniqlashliri dawamida texminen 1908-yilidin buyan qeshqer héytgah jamesining derwazisida ésiqliq turghan lewhening 2018-yili éliwétilgenliki ashkarilan'ghanidi.

Uyghur aptonom rayonluq partkomning sabiq sékrétari chén chüen'go 2016-yili 8-ayda wezipige teyinlinipla “Esebiylikni tügitish xizmiti shinjangning ijtima'iy muqimliqi we ebediy eminliki, dölet bixeterlikige munasiwetlik chong ish” dep körsetken. Xitay da'irilirining 2017-yili  deslepte “Esebiylikni, radikalliqni tügitish terbiyelesh merkezliri” kéyinche, “Yépiq terbiyelesh merkizi” yaki “Ma'arip bilen özgertish terbiyelesh merkizi”, “Téxnika ögitish merkizi” dégendek oxshimighan namlarda atalghan lagérlarda minglarche Uyghurlarni qanunsiz tutqun qilip, ulargha siyasiy terbiye élip bérish bahaniside erkinlikidin mehrum qiliwatqanliqidek bir qatar pakitlar ashkarilinishqa bashlighanidi.

Xitay özlirining teshwiqatida  atalmish terbiyelesh merkezlirige solan'ghanlarni  “Diniy esebiylik, zorawan térrorluq idiyesidin yuqumlan'ghan, shunglashqa ular balnistta yétip dawalinishi kérek” dep körsitip, idiye jehette késelge giriptar bolghan, dep teshwiq qilghan. Ularning teshwiqatida atalmish késellerni waqtida dawalash üchün, her qaysi wilayet, nahiye, sheher, rayonlarda terbiyelep merkezliri tesis qilghanliqi, ammigha nisbeten heqsiz “Balnistta yétip dawalinish” pursiti yaritip bériwatqanliqini körsitish arqiliq barliq Uyghur we bashqa yerlik milletlerni idiyewi jehettin késel qatarida körüwatqanliqini ashkarilighanidi.

Amérika diniy erkinlik komitétining mu'awin re'isi nuri türkel ependi bu heqte radiyomizning ziyaritini qobul qilip mundaq dédi: “Xitaydin shuni sorash kérek, kommunizmdin ibaret késel idiye rohi késellikmu yaki  méhir- shepqetni teshebbus qilidighan islam dini rohi késellikmu?”

Uyghur aptonom rayonluq xelq qurultiyi da'imiy komitéti teripidin 2017-yili 3-ayda Uyghur rayonining “Esebiylikni cheklesh nizami” maqullan'ghan bolup shu yili 1‏-apréldin bashlap resmiy yolgha qoyulghan. Mezkur nizamda Uyghur rayonida saqal we hijabni men'i qilish, yash-ösmürlerning ibadet qilishini cheklesh, nikah oqushni men'i qilish qatarliqlardin bashqa, uninggha 15 xil yéngi cheklime qoshulghan. Uningda, hökümetning téléwiziye, radiyo qanallirini, bashqa ammiwi eslihe we ijtima'iy mulazimet türlirini körüsh, anglash, ishlitishni ret qilish, halal sözining menisini kéngeytip, uni gheyriy yémek-ichmeklerge qollinish, kimlik, nopus deptiri, xelq puli qatarliqlargha qesten buzghunchiliq qilish, balilarda din'gha bolghan ishtiyaqni qozghash qatarliq ehwallarning “Diniy esebiylik” dep qarilip, jazalinidighanliqi élan qilin'ghan.

Amérika xelq'ara diniy erkinlik komitétining aliy derijilik tetqiqatchisi tina muford bu heqte radiyomizning ziyaritini qobul qilghanda,  “Bu nizamname béyjing we yerlik da'irilerning Uyghur musulmanlirining kimlikini öchürüp tashlap, ularni dini, medeniyiti, tili we en'eniwi örp- adetliridin  ayriwétishke urunuwatqanliqining tipik misali”, dégenidi.

Xitay hökümiti lagérlarda we bashqa siyasiy terbiyelesh merkezliride xitay hökümiti we xitay re'isi shi jinpingni  medihiyeleshni étiqad derijisige kötürgen.  Bu xil medihiye oqutush xitay tarixida maw zédongdin kéyin ikkinchi qétim shi jinpinggha oqutulghan.

Her yili ramizan éyida pütün dunya musulmanliri roza tutush, qur'an oqush, namaz- ibadet bilen meshghul bolidu. Emma turghun alawudun ependining bildürüshiche, yéqinqi 5 yildin  buyan Uyghur rayonida bolsa xitay hökümiti ramizan éyini Uyghur musulmanlirigha kommunist idiyesini singdürüshning halqiliq waqti dep qarighan. Ular ramzan éyida her qaysi sheher, yéza- qishlaqlarda er- ayallar arisida “Haraq échish musabiqisi”, “Moda kiyim musabiqisi” qatarliq köngül- échish pa'aliyetlirini, kommunizm idiyesi teshwiqatini tarqitidighan siyasiy öginish pa'aliyetlirini kücheytken.

Melum bolghinidek amérika tashqi ishlar ministiri her yili élan qilidighan kishilik hoquq doklatida izchil xitayni diniy erkinlikke tajawuz qilghanliqi sewebidin eyiblep kelgen.

Xitay hökümiti Uyghur rayonida “Islam dinini xitaychilashturush” siyasitini yürgüzüwatqanliqigha qarimastin, amérikaning eyibleshlirini izchil inkar qilip kelgen.  Xitay tashqi ishlar ministirliqi bayanatchisi jaw lijyen ötken yili 18-noyabir amérika tashqi ishla ministiri élan qilghan kishilik hoquq doklatigha inkas qayturup, “ Xitay hökümiti puqralarning diniy étiqad erkinlikini qanun boyiche qoghdaydu.” dégen.

“Xitay xewerliri tori” ning bergen xewirige qarighanda, Uyghur aptonom rayonluq partkom teshwiqat bölümining bashliqi shüy guyshyang 22-aprél küni béyjingda échilghan axbarat élan qilish yighinida xitayda kishilik hoquq mesilisining mewjut emesliki, her qaysi milletlerning millet, rayon, jins, étiqad jehettin kemsitishke uchrimaydighanliqi heqqide dawrang salghan.

Amérika xelq'ara diniy erkinlik komitéti 25-aprél herqaysi döletlerning ötken bir yil ichidiki diniy erkinlik weziyiti bahalap chiqilghan yilliq doklatini élan qilghan. Doklatta, “2021-Yili, xitaydiki diniy erkinlik weziyiti izchil nacharlashti. Hökümet özining ‛dinni xitaychilashturush‚ siyasitini dawamliq küchlük yolgha qoyup, diniy guruppilar we din'gha ishen'güchilerdin xitay kompartiyesining hakimiyiti we idé'ologiyesini qollashni telep qildi” déyilgen.

Mezkur doklat 25-aprél küni ötküzülgen mexsus axbarat élan qilish yighini arqiliq élan qilin'ghan bolup, kéngesh palata ezasi marko rubiyo ependi yighin'gha ewetken nutuq sözide mundaq dégen:  “ Biz ötken bir yil ichide bolupmu xitay hökümitige oxshash diniy hoquqlargha ziyankeshlik qilghuchilarni eyiblesh we jazalashta belgilik yol alduq. Sabiq tashqi ishlar ministiri mayk pompéyo we hazirqi tashqi ishlar ministiri antoniy bilinkén xitay hökümitining Uyghur musulmanlirigha qaratqan wehshiyliklirini danaliq bilen irqiy qirghinchiliq dep bahalidi. Bizning qilishqa tégishlik ishlirimiz yenila nurghun”.

Axirida nuri türkel ependi xitayning  xelq'aragha dawrang séliwatqan “Diniy- étiqad erkinliki” sepsetisining peqet qeghez üstidila yéziqliq ikenlikini, xelq'aragha bergen “Diniy- étiqad erkinliki” wedilirining köz boyamchiliqtin bashqa nerse emeslikini eskertti.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet