Германийәдә өткүзүлгән «хитайдики кишилик һоқуқ вәзийити вә миллий киризис» йиғинида җаза лагерлири аңлитилди

Ихтиярий мухбиримиз әкрәм
2019-05-23
Елхәт
Пикир
Share
Принт
«Хитайдики кишилик һоқуқ вәзийити вә миллий кризис» намлиқ илмий муһакимә йиғинида д у қ ниң баянатчиси дилшат решит җаза лагерлири мәсилисини оттуриға қоймақта. 2019-Йили 21-май, германийә.
«Хитайдики кишилик һоқуқ вәзийити вә миллий кризис» намлиқ илмий муһакимә йиғинида д у қ ниң баянатчиси дилшат решит җаза лагерлири мәсилисини оттуриға қоймақта. 2019-Йили 21-май, германийә.
RFA/Ekrem

«Хитайдики кишилик һоқуқ вәзийити вә миллий киризис» намлиқ илмий муһакимә йиғинида дуня уйғур қурултийиниң баянатчиси дилшат решит җаза лагерлири мәсилисини оттуриға қойди.

19-Майдин 21-майғичә германийәниң көлн шәһиридә «хитайдики кишилик һоқуқ вәзийити вә миллий киризис» намлиқ хәлқаралиқ илмий муһакимә йиғини өткүзүлгән. Д у қ ниң баянатчиси дилшат решит әпәнди тәклипкә бинаән қурултайға вакалитән бу йиғинға қатнишип, уйғур дияридики җаза лагерлири мәсилисини оттуриға қойған.

Бу йиғинни «пүтүн дуня хитай вә асияниң демократийәлишишини қоллаш мунбири» намлиқ тәшкилат башчилиқида «хитай мустәқил қәләмкәшләр җәмийити», «тәйвән демократийә фонди җәмийити», «демократик хитай фронти», «хитай җумһурийәтчиләр партийәси» қатарлиқ органлар бирликтә уюштурған.

Йиғинға юқирида исми аталған тәшкилат, партийә-гуруһларниң вәкиллири, һәр саһә хитай демократлири қатнашқандин сирт, уйғур вәкиллири, далай ламаниң явропадики вәкили, ички моңғул вәкили, тәһдит астидики хәлқләр тәшкилати қатарлиқ кишилик һоқуқ органлириниң вәкиллири болуп көп санда киши қатнашқан.

Йиғинда хитайдики омумий вәзийәт, ши җинпиң һакимийәт бешиға чиққандин кейинки кишилик һоқуқ дәпсәндичилики, хитайдики адвокатлар, фалунгоңчилар, диний затлар вә кишилик һоқуқ паалийәтчилириниң кәң көләмдә тутқун қилиниш мәсилиси қатарлиқ ғол темилар музакирә қилиниш билән биргә, уйғурлар вә җаза лагерлири мәсилиси, тибәт һәм җәнубий моңғулийә мәсилиму нуқтилиқ музакирә темиси болған.

Көлн шәһиридин зияритимизни қобул қилған д у қ ниң баянатчиси дилшат решит бу муһакимә йиғинида сөз қилип, 3 милйондин артуқ уйғурниң җаза лагерлириға солинип, барлиқ миллий алаһидиликлиридин мәҗбурий мәһрум қалдурулуватқанлиқини, 2-дуня уруши мәзгилидә натсистлар германийәсидә дәвр сүргән ирқий тазилаш һәрикитиниң 21-әсирдә шәрқий түркистанда һөкүм сүрүватқанлиқини баян қилған. У сөзидә чәтәлләрдә демократик һәрикәтләр билән мәшғул болуватқан хитайларни әйибләп, уларниң уйғурлар учраватқан бу зулумларға йетәрлик дәриҗидә инкас қайтурмайватқанлиқини тәкитлигән.

Дилшат решит йиғинда йәнә хитайниң җаза лагерлирини қуруштики түп мәқсити һәққидә тохталғанда хитайниң асасий муддиасиниң шәрқий түркистандики миллий мустәқиллиқ һәрикитини тамамән бесиқтуруш, уйғурларни милләт сүпитидә хитайлаштуруп түгитиш арқилиқ бу земинға әбәдий һөкүмранлиқ қилиш икәнликини баян қилған. У сөзидә йәнә җаза лагерлирида йүз бериватқан еғир паҗиәләр, лагер сиртида қалған хәлқниң күчлүк назарәт астида яшаватқан ечинишлиқ һаяти тоғрисидиму әтраплиқ тохталған.

Дилшат решит әпәндиниң ейтишичә, йиғин әһли «ши җинпиң һакимийити ағдурулмиғучә, хитайда демократийә болмайду. Коммунистик партийә йоқалмиғучә, хитай хәлқи әркин нәпәс алалмайду. Хитай һакимийитиниң мустәбит һөкүмранлиқи мәвҗут болған муддәт ичидә нә хитай хәлқи, нә шәрқий түркистанлиқлар, нә тибәтләр, нә җәнубий моңғулийәликләргә арам болмайду» дегәнләрдә пикир бирликигә келип, хитай һакимийитини йоқитишниң қаттиқ-юмшақ барлиқ чарә-тәдбирлири үстидә җиддий издинишни тәкитләшкән.

Әмма бу йиғинға иштирак қилған җәнубий моңғулийә тәшкилатлириниң вәкили болған тәмсилто әпәнди зияритимизни қобул қилғанда өзиниң хитай демократлириға болған наразилиқини тилға елип башқичә бир қарашни оттуриға қойди. У мундақ деди: «бу қетимқи йиғинда хитай демократлири һә десила ши җинпиң һакимийитигә, хитай коммунистик партийәсигә қарши нәзәрийәсини базарға салди. Мән болсам уйғурлар, тибәтликләр, җәнубий моңғулийәликләрниң қарши туридиғини ялғуз ши җинпиң һакимийити вә коммунистик партийә әмәс, бәлки хитай таҗавузчи дөлити икәнликини илгири сүрдүм. Хитай демократлириниң тәләп қиливатқини демократийә вә әркинлик. Бизниң тәләп қилидиғинимиз болса өз вәтинимизниң мустәқиллиқи. Хитайда һакимийәт ағдурулуп демократик бир қурулма бәрпа қилинған тәқдирдиму, әгәр биз мустәқил болалмисақ демократик хитай билән коммунистик хитайниң биз үчүн пәрқи йоқ. Хитай һакимийити шәрқий түркистандики қаршилиқ һәрикәтлирини, йәни уйғурларниң мустәқиллиқ ирадисини йоқитиш мәқситидә җаза лагерлирини қуруп дөләт террорлуқ сияситини йүргүзүватиду. Җәнубий моңғулийәдиму һазирға қәдәр 100 миңдин артуқ мустәқиллиқ тәрәпдарлири хитай таҗавузчи дөлити тәрипидин өлтүрүлди. Мәнчә, мәйли демократик хитай болсун, мәйли коммунист хитай болсун вә мәйли милләтчи хитай болсун, мубада бизниң мустәқиллиқ ирадимизгә һөрмәт қилмиса, һәммиси охшашла дүшминимиздур.»

Йиғинға қатнашқан тәһдит астидики хәлқләр тәшкилатиниң директори улрик делиюс әпәнди вә хитай демократик затлири хитай һакимийитиниң уйғурлар үстидин йүргүзүватқан еғир зулум сияситини бирдәк әйиблигән. Шуниң билән биргә йиғинда хитай һакимийитиниң күнсери мустәбитлик йолиға қәдәм бесиватқанлиқи, хитайни демократик һәрикәтләр арқилиқ өзгәртиштин үмид күтүшниң вақти өткәнлики, зораван һакимийәтни зорлуқ күчкә тайинип ағдуруп ташлаш лазимлиқи тоғрисидики пикирләрму оттуриға ташланған.

Д у қ ниң баянатчиси дилшат решит әпәндиниң билдүрүшичә, 3 күн давамлашқан бу йиғинда муһаҗирәттә сиясий паалийәтләр билән мәшғул болуватқан уйғурлар, тибәтләр, җәнубий моңғулийәликләр һәмдә һәр саһә кишилик һоқуқ органлириниң хитайға қарши зич һәмкарлишип үнүмлүк һәрикәт қилиши һәққидә музакириләр болған.

Йиғинда йәнә ши җинпиңниң «бир бәлвағ, бир йол» қурулушиниң кеңәймичилик, таҗавузчилиқни маһийәт қилған бир истратегийәлик пилан болғанлиқини дуняға кәң тәшвиқ қилиш, хитайниң шәрқий түркистанда җаза лагерлирини бәрпа қилип милйонлап уйғурни йоқитишқа, өзгәртишкә урунушидики ғәрәзлиридин бириниңму дәл бу пиланниң бихәтәрликигә капаләтлик қилиш икәнликини паш қилишни тәшәббус қилишқан.

Мәзкур йиғинда йәнә уйғур өктичи зиялийси илһам тохти мәсилисиму оттуриға қоюлған һәмдә 1989-йили 6-айниң 4-күни йүз бәргән «тйәнәнмин вәқәси» ниң 30 йиллиқини дағдуғилиқ хатириләш, буниң үчүн дуняниң һәрқайси җайлирида илмий муһакимә йиғинлирини уюштуруш, намайишлар елип бериш пиланлириму музакирә қилинған.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт