Jewher ilham bilen yazghuchi térisa xanim xitayning Uyghurlargha qaratqan diniy teqiplirining chékige yetkenlikini bildürdi

Muxbirimiz méhriban
2022-01-21
Share
Jewher-Ilham-20191218-EU-Saxarow.jpg 2019-Yilliq saxarof mukapatini tapshuruwélish murasimida ilham toxtining qizi jewher ilham sözde. 2019-Yili 18-dékabir.
AFP

20-Yanwar radiyomiz xitay bölümining mexsus ziyaritini qobul qilghan ilham toxtining qizi jewher we amérikaliq yazghuchi térisa xanim, Uyghurlar xitayda uchrawatqan zulum we diniy teqiplerning chékige yetkenlikini bildürgen.

Muxbirning Uyghurlarning nöwettiki weziyiti heqqidiki so'aligha jawap bergen jewher ilham, islam dinigha étiqad qilidighan Uyghurlarning téléfonda öz'ara uchrashqanda yaki télifonda sözleshkende, ilgiri adet sözige aylinip ketken “Essalamu eleykum”, “Allagha amanet” dégendek sözlerni qollinishtin hezer eyleydighan halette ikenlikini bildürgen.

Jewher mundaq dégen: “Men hazir anglighan salam-sa'et sözliri ‛shi jinpinggha amanet‚, ‛chén chüen'gogha amanet‚, ‛partiyige amanet‚ dégendek sözler boldi.”

Jehwer ziyaret jeryanida hazirqi Uyghurlardiki bu qeder éhtiyatchanliqning sewebliri heqqide izahat bergen. U, Uyghurlarning téléfon xatirilirini öz ichige alghan barliq söz-herketlirining nazaret ichide ikenlikini tekitligen. Uning bildürüshiche, xitayda Uyghurlarning yan téléfonida xitay hökümiti chüshürüshni telep qilidighan yumshaq détal qachilan'ghan. Shunga téléfonlardiki uchur we süretlermu xitay hökümitining nazaret sistémisida xatirilinip qalidiken. Bu ehwal Uyghurlarni qorqunch we wehimige salghan seweblerning birige aylan'ghan.

Jewher yene xitay hökümitining Uyghurlarni basturushta ziddiyetlerni chongaytip körsitishni Uyghurlarni basturushning bahanisi qilghanliqini chüshendürüp ötken:

“Xitay hökümiti bu yerde ziddiyetni peyda qilghuchi rolini oynawatidu. Xitay hökümiti hazir ziddiyetlerni chongaytip körsitish, hetta qesten ziddiyet peyda qilish taktikisini qolliniwatidu. Xitay hökümiti hazir bu xil ziddiyetlerni Uyghurlarni we bashqa yerlik milletlerni toluq kontrol qilishning sewebi we bahanisi süpitide qolliniwatidu.”

Amérikaliq yazghuchi térisa xanim (xitayche ismi xen shü) ning dadisi 40-yillarda xitayda diplomat bolup ishligen aq tenlik ofissér iken. Térisa xanimning anisi xitay bolup, u ötken esirning 50-yilliridiki baliliq mezgilini we 60-yillarning axiridin 70-yilarning bashlirighiche bolghan ariliqtiki yashliq mezgilini Uyghur diyarida ötküzgen iken. Térisa xanim amérikagha kelgendin kéyin, bu eslimilirini kitap qilip yézip dunyagha ashkarilighan. Térisa xanim ilgiri radiyomiz Uyghur bölüminingmu ziyaritini qobul qilip, xitayda ötküzgen achchiq kechmishliri we 70-yillarning béshida Uyghurlar arisida ötken hayatini anglatqan idi.

20-Yanwar küni radiyomiz xitay bölümining ziyaritini qobul qilghan térisa xanim, 70-yillardiki “Medeniyet inqilabi” mezgilidila xitay hökümitining diniy étiqadiy küchlük bolghan Uyghurlarni basturush nishani qilghanliqini bildürgen. U shu yillardila xitay hökümitining diniy jehettiki teqeplirining Uyghurlar qobul qilalmaydighan chekke yetkenlikini tekitligen.

Térisa xanim mundaq dégen: “Shinjangdiki Uyghurlar intayin mötidil we tinch musulmanlardur. Méning qarishimche, herqandaq ishta ularni mejburlap, hetta ularni özining diniy-étiqadidinmu waz kéchishke mejburlashning özi, ular qobul qilalmaydighan axiriqi siziq hésablinidu.”

Térisa xanimning bildürüshiche, Uyghurlar uchrawatqan zulum, chetke qéqilish we kemsitilish, xitay kompartiyesi Uyghur diyarigha bésip kirgendin buyan izchil dawamliship kéliwatqan bir ehwal iken.

U mundaq dégen: “Xitay kompartiyesi hökümranliqi astidiki Uyghur diyarini bügün ‛üsti ochuq türme‚ dep atashqa bolidu. Ular kishilerni uzun muddet qamap qoyidu we ularning erkin yötkilishige yol qoymaydu. Hazir bu ‛türme‚ de toqunush kélip chiqmaqta, bu toqunush zulum we zulumgha qarshi küreshtur. Chünki bu yerde kishilerning öz xahishi boyiche erkin yashishigha ruxset qilinmaydu.”

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet