Xitayning jinayet qorali: “Shinjangni qanun arqiliq idare qilish” taktikisi

Muxbirimiz jewlan
2022.03.14
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
Xitayning jinayet qorali: “Shinjangni qanun arqiliq idare qilish” taktikisi Uyghur rayonining körün'genla yéride sim tosuq, közitish kamérasi we saqchi barliqini ipadiligen karton.
Yettesu

Ötken yilning axirida Uyghur aptonom rayonluq partkomning sékrétarliqigha teyinlen'gen ma shingrüy bu yil 3-ayning 11-küni ötküzülgen xitay xelq qurultiyi wekilliri yighinida “Téximu yuqiri sewiyede qanun arqiliq idare qilinidighan shinjangni qurup chiqish üchün tirishayli” dégen témida söz qilip, “Shinjangni qanun bilen bashqurush shinjangning muqimliqi we uzun muddet eminlikining muhim asasi, döletni qanun boyiche bashqurushni shinjangdiki xizmetlerning her qaysi sahelirigiche emeliyleshtürüsh kérek” dégen.

Ma shingrüy bu yighinda xitay re'isi shi jinpingning “Qanun idiyesi” ni estayidil öginip, bu idiyening döletni qanun boyiche idare qilish xizmitidiki yétekchi ornini toluq tonup, uni “Shinjangni omumyüzlük halda qanun boyiche bashqurush” ning menbesi we yétekchisi qilish kéreklikini tekitligen. U “Shinjang xizmet yighini” da tekitlen'gen “Shinjangni qanun arqiliq bashqurush, ittipaqliq arqiliq muqim qilish, medeniyet arqiliq ozuqlandurush, xelqni béyitish arqiliq güllendürüsh, shinjang qurulushini uzun muddet dawamlashturush” xizmet nishanining bir-birige baghlan'ghan yétekchi idiye we tüp wezipe ikenlikini, buning ichide “Shinjangni qanun arqiliq bashqurush” ning hemmining asasi we aldinqi sherti ikenlikini bildürgen.

Ma shingrüy mundaq dégen: “Jem'iyetning dawamliq muqim bolushini qanun arqiliq qoghdash kérek. Buning üchün qanun arqiliq idare qilish ruhini ewj aldurush, qanun arqiliq idare qilish prinsipida ching turush, qanun wasitiliri arqiliq küreshni qanat yaydurush, muqimliqni qoghdash, qanun boyiche bashqurush idiyesi we usulini qollinip xeterning aldini élish, jinayetke zerbe bérish, mesililerni bir terep qilish, ziddiyetlerni hel qilish, térrorluqqa qarshi turup muqimliqni qoghdashning qanunlishishi we normal halette bolushini toluq ishqa ashurush kérek”.

Amérika chikago uniwérsitétining tekliplik proféssori, kishilik hoquq adwokati téng biyaw ependi ziyaritimizni qobul qilip, ma shingrünning “Shinjangni qanun bilen bashqurush” dégen sözige baha bérip mundaq dédi: “Xitayning‚shinjangni qanun arqiliq idare qilish‛dégenliri xelq'ara jem'iyetni we dölet ichidiki xelqini chirayliq gepler bilen aldashtin ibarettur. Emeliyette ularning qanunni ilgiri sürüsh meqsiti yoq. Xitay hökümitining shinjangda keng-kölemlik lagér qurup, xalighanche adem tutup irqiy qirghinchiliq yürgüzüshi xitayning özining asasi qanunighimu xilap. Ular gerche lagérlarni‚qayta terbiyelesh orni‛dep atisimu, buninggha munasiwetlik yerlik siyaset we belgilimiliri qanun bilen idare qilish rohigha we asasiy qanundiki jinayi ishlar qanunigha xilap. Ma shingrüyning bu sözidin, kelgüside u shinjangda yéngi siyaset yürgüzidu, shinjangni qanun bilen idare qilip, lagérlar we irqiy qirghinchiliq mesilisini özgertidu yaki uni ayaghlashturidu dep yekün chiqarghili bolmaydu”.

Amérikadiki Uyghur adwokat reyhan es'et xitayning qanun döliti emeslikini, mehbuslarning özini aqlash we axbaratqa chiqish erkinlikimu yoq ikenlikini bildürdi.

Téng byaw ependining qarishiche, xitay hakimiyitide xitay kompartiyesi barliq hoquqning yadrosi bolup, qanundin üstün turidu. Qanunning musteqil ijra qilish we cheklesh küchi yoq. Bu jehettin éytqanda, xitayning siyasiy qurulmisi amérika we bashqa gherb elliridin tüptin perqlinidu. Amérikada hökümet, parlamént we edliye bir-biridin musteqil bolup, bir-birini nazaret qilish we cheklesh roligha ige. Emma xitayda hökümet, xelq qurultiyi, edliye dégenler peqet xitay kompartiyesining siyasiti we qararini ijra qilidu. U bu heqte mundaq dédi: “Amérika bir qanun döliti, her qandaq döletning qanuni mukemmel bolup ketmeydu, shundaqtimu amérikada üch hoquq ayrim tesis qilin'ghan, uning musteqil edliye sistémisi bar؛ hökümet asasiy qanunning cheklimisige uchraydu. Emma xitay qanun döliti emes, xitayda partiye bilen hökümet qanundin üstün turidu. Xitaydiki qanun gerche jem'iyet tertipini qoghdash jehette belgilik rol oynisimu, siyasiy mesilige kelgende, kompartiyening menpe'eti bilen munasiwetlik bolghanda qanun özining rolini yoqitidu. Xitayda musteqil edliye sistémisi yoq, saylam bilen wujudqa kélidighan démokratik tüzüm yoq. Shunga xitay, qanun döliti bolushning eng töwen ölchimigimu yetmeydu”.

Téng byaw ependining qarishiche, xitayning “Shinjangni qanun arqiliq bashqurush” dewatqini emeliyette kommunist xitayning Uyghur diyaridiki milliy assimilyatsiye we qirghinchiliq siyasitini “Qanun” nami astida ijra qilishtin bashqa nerse emes. Eger bu yerde “Qanun” bar déyilse u adaletsizlik üstige qurulghan qanundur.

1963-Yili amérikining meshhur kishilik hoquq qoghdighuchisi martén lutér king afriqiliq amérikaliqlar uchrap kelgen irqiy kemsitishni ayaghlashturushqa chaqiriq qilip yazghan “Birmingham türmisidin yézilghan xet” namliq mektupta mundaq dégen: “‛sen özüngning bezi qanunlirini depsende qilip turup, bashqilarni uninggha boysunushqa qandaqmu dewet qilalaysen‚ dep so'al qoyghinimizda, bu yerde ikki xil qanun otturigha chiqidu: biri, adaletlik qanun, biri, adaletsiz qanun. Adaletsiz qanun emeliyette qanun yoq dégenliktur. Adaletsiz qanunda köp sanliqlar öz qanunini az sanliqlargha tangidu, emma özliri uning cheklimisige uchrimaydu. Biz shuni untup qalmasliqimiz kérekki, gitlér gérmaniyesining qilghanlirining hemmisi ‛qanunluq‚, emma wén'giriye erkinlik jengchilirining herikiti ‛qanunsiz‚ idi؛ gitlér gérmaniyeside yehudiylargha yardem qilish ‛qanunsizliq‚ idi. Eger men shu chaghda gérmaniyede bolup qalsam, gerche ‛qanunsizliq‚ bolsimu yehudiy qérindashlirimgha yardem qilghan bolattim”.

“Pelsepe atalghuliri lughiti” de qanun'gha “Adaletni telep qilish” dep tebir bérilgen, emma uning oxshimighan shekilde suyi'istémal qilinidighanliqimu körsitilip: “Döletning küchini qolgha kirgüzüwalghuchining puqragha paydiliq dep qarighan her nersisi, mustebitning kallisigha kelgen her pikiri we arzusi, qanunsiz we so'al-soraqsiz ijra qilghan jazasi, késellerni, ajizlarni öltürüwétish qatarliqlarning hemmisi “Qanun” dur. Buningda, hakimiyet béshidiki küchler öz menpe'etini xelq menpe'eti qilip körsitidu. Bu nuqtidin éytqanda, qanun dégen namgha haqaret keltüridighan adaletsiz qanunlar we awamgha ziyanliq bolghan qanunlar mewjuttur” déyilgen.

Adwokat reyhan es'et xitayning Uyghur diyarida qanun namida élip barghan jinayetliri tüpeylidin xelq'arada inawitining chüshkenlikini we xelq'araning bésimigha uchrighanliqini, shu sewebtin belkim Uyghur diyarida melum özgirish peyda qilishi mumkinlikini, emma buningliq bilen Uyghur diyaridiki ehwalning tüptin özgermeydighanliqini, xitayning haman bir küni xelq'araning aldida bu jinayetliridin hésab béridighanliqini bildürdi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.