Анализчилар: "5-июл үрүмчи қирғинчилиқи" уйғурларниң сиясий һаятиниң дәвр бөлгүч нуқтисидур (1)

Ихтиярий мухбиримиз җәвлан
2021-07-09
Share
Анализчилар: 2009- Йили 7- ийолда кочиларға таяқ-тоқмақ вә тиғлиқ әсвапларни көтүрүп чиқип уйғурларға һуҗум қилиш үчүн маңған үрүмчиидики хитай пухралири
AFP

2009-Йил 7-айниң 5-күни хитай һөкүмити адаләт тәләп қилип чиққан уйғур намайишчилирини бастуруп, арқидин қанлиқ қирғинчилиқ йүргүзгән паҗиәлик күн болуп, уйғурларниң зулумға учраш тарихида кәм көрүлидиған шиддәтлик вәқә вә хитай һөкүмитиниң уйғурларға қаратқан зиянкәшликиниң бурулуш нуқтиси һесаблиниду.

 2009-Йили 6-айниң 26-күни гуаңдуң өлкисниң шавгүән базиридики бир оюнчуқ завутида мәҗбури әмгәккә селиниватқан он нәччә уйғур вәһшийләрчә өлтүрүлиду. Уларниң бир топ хитай тәрипидин уруп өлтүрүлүватқан видийолуқ көрүнүши хитай тор бәтлиридә кәң тарқилиду вә уйғурларниң қаттиқ ғәзәп-нәпритини қозғайду. Мәлуматларға қариғанда, шу кечиси өлтүрүлгән қиз-оғул 17 нәпәргә йәткән. "шавгүән вәқәси" гә наразилиқ билдүрүш үчүн 5-июл күни шинҗаң ониверситетиниң 200 дәк оқуғучилири һүкүмәт бинаси алдида тинч шәкиллик намайиш қилип, "шавгүән вәқәси" ни адил бир тәрәп қилишни, уйғур яшлирини қул ишчи сүптидә хитай өлкилиригә йөткәшни тохтитишни, уйғурларниң ишсизлиқ, намратлиқ мәслисни уйғур елиниң өзидә һәл қилшни тәләп қилиду. Әмма бу намайиш хитай һөкүмити тәрпидин қанлиқ бастурулиду вә нәччә миңлиған уйғур яшлири қолға елиниду. Шу күни кечиси хитай сақчилири үрүмчидики уйғурлар топлишип олтурақлашқан раюнлардики токни үзветип, өй- өйләргә кирип уйғурларни халиғанчә тутқун қилиду вә өлтүриду.

Хитай һөкүмити бу вәқәни "ташқи күчләрниң қутритиши билән йүз бәргән зораванлиқ, террорлуқ вәқәси" дәп тәшвиқ қилиду. Ваң лечүән башчилиқидики хитай әмәлдарлири үрүмчидики һәрбий-сақчи вә биңтуән әскәрлирини пуқрачә ясандуруп, бир мәйдан уруш қозғайду. Хитай һөкүмитиниң қоллиши вә ярдимигә еришкән хитайлар ғалҗирлишип, үрүмчидики уйғур аһалилири җайлашқан мәһәллиләргә берип, алдиға учриған уйғурларни уруп өлтүриду яки яриландуриду.

"5-июл вәқәси" хәлқараға ашкарилинип кәткән еғир қирғинчлиқ вәқәси болуп, коммунист хитай һөкүмити өзи баш болуп миллий қирғинчилиқни башлап бәргән, уйғурлар билән хитайларни бир-биригә қарши урушқа салған, андин йәнә җинайәтниң һәммисини уйғурларға артип уларни түркүмләп қирғин қилған.

Сиясий көзәтчи илшат һәсән әпәнди "5-июл үрүмчи қирғинчилиқи" ниң уйғурларниң буниңдин илгирики қаршилиқ һәрикәтлиригә охшимайдиған алаһидилики һәққидә тохтилип мундақ деди: "бу вәқә уйғурларниң қәһриманлиқи вә җасаритини пүтүн дуняға тонутти. Иккинчидин, бу вәқә уйғур дәвасини хәлқаралаштурушта һәл қилғуч рол ойниди; үчинчидин бу вәқә уйғур аяллириниң уйғур дәвасидики үлгилик вә йетәкчилик ролини намайән қилди".  

Хитай һөкүмити тарихтин буян уйғурларни һәрхил төһмәтләр билән бастуруп, иқтисад вә мәдәнийәт тәрәққиятини чәкләп, ассимилатсийә қәдимини тезилитип кәлгән болуп, "5-июл үрүмчи қирғинчилиқи" хитайниң сахта аптономийә вә сахта миллий сияситиниң пүтүнләй мәғлуб болғанлиқини көрсәтти һәмдә хитай милләтчиликиниң һәқиқий маһийитини ашкарилап бәрди.

Илшат һәсән әпәнди "5-июл үрүмчи қирғинчилиқи" ниң уйғурларниң миллий еңини күчлүк ойғитиш вә бирликкә кәлтүрүштә чоң рол ойниғанлиқини тәкитлиди, шундақла хитай һөкүмити бу қирғинчилиқ арқилиқ өзиниң сахта ниқабини йиртип ташлиғандин кейин, хитай компартийәси вә хитай һөкүмитидин меһрини үзәлмәй келиватқан бәзи уйғурларниң еңида зор өзгиришләр болғанлиқини билдүрди.

"5-июл үрүмчи қирғинчилиқи" ниң уйғурларниң йеқинқи сиясий вә иҗтимаий һаятиға көрсәткән тәсири наһайити чоң болуп, илшат һәсән әпәнди бу тәсирниң бир мәзгиллик мәниви гүллиниш пәйда қилғанлиқини, уйғурларниң шуниңдин кейин хитай һөкүмитиниң бесимиға қаримай өзиниң кимликини, мәвҗутлуқини қоғдаш үчүн бир қатар паалийәтләрни елип барғанлиқини вә чәт әлгә чиқиш һәрикәтлириниң көпәйгәнликини тилға алди.

Вәзийәт ишлири анализчиси асийә уйғур ханим "5-июл үрүмчи қирғинчилиқи" ниң хитай һөкүмитиниң уйғурларға қаратқан сияситидә чоң өзгириш пәйда қилғанлиқини, әмәлийәттә бу вәқәниң хитай һөкүмитиниң уйғурларни йоқитиш вә ассимилатсийә қилиш сиясити үчүн бир баһанә болуп бәргәнликини, шуниңдин кейин хитай һөкүмитиниң миллий сияситидә түптин өзгириш болғанлиқини,  уйғурларни хитайлаштуруш вә нопусини әң төвән чәккә чүшүрүш үчүн узақ муддәтлик пилан түзгәнликини вә иҗра қилишқа башлиғанлиқини билдүрди.

Хитай һөкүмити йәнә бу зор вәқәдин кейин уйғурларниң җәңгиварлиқини радикал исламизмға бағлап, уларни дуняға террорчи қилип көрситишкә башлиған болса, бир яқтин көпләп лагер қуруп, "әсәбий унсурларни тазилаш яки меңисини ююш" баһанисидә ирқий қирғинчилиқ қәдимини башлиған. Анализчиларниң кейинки баянлирини программимизниң 2-қисмида аңлиғайсиләр.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт