Analizchilar: "5-Iyul ürümchi qirghinchiliqi" Uyghurlarning siyasiy hayatining dewr bölgüch nuqtisidur (1)

Ixtiyariy muxbirimiz jewlan
2021-07-09
Share
Analizchilar: 2009- Yili 7- iyolda kochilargha tayaq-toqmaq we tighliq eswaplarni kötürüp chiqip Uyghurlargha hujum qilish üchün mangghan ürümchi'idiki xitay puxraliri
AFP

2009-Yil 7-ayning 5-küni xitay hökümiti adalet telep qilip chiqqan Uyghur namayishchilirini basturup, arqidin qanliq qirghinchiliq yürgüzgen paji'elik kün bolup, Uyghurlarning zulumgha uchrash tarixida kem körülidighan shiddetlik weqe we xitay hökümitining Uyghurlargha qaratqan ziyankeshlikining burulush nuqtisi hésablinidu.

 2009-Yili 6-ayning 26-küni gu'angdung ölkisning shawgüen baziridiki bir oyunchuq zawutida mejburi emgekke séliniwatqan on nechche Uyghur wehshiylerche öltürülidu. Ularning bir top xitay teripidin urup öltürülüwatqan widiyoluq körünüshi xitay tor betliride keng tarqilidu we Uyghurlarning qattiq ghezep-nepritini qozghaydu. Melumatlargha qarighanda, shu kéchisi öltürülgen qiz-oghul 17 neperge yetken. "Shawgüen weqesi" ge naraziliq bildürüsh üchün 5-iyul küni shinjang oniwérsitétining 200 dek oqughuchiliri hükümet binasi aldida tinch shekillik namayish qilip, "Shawgüen weqesi" ni adil bir terep qilishni, Uyghur yashlirini qul ishchi süptide xitay ölkilirige yötkeshni toxtitishni, Uyghurlarning ishsizliq, namratliq meslisni Uyghur élining özide hel qilshni telep qilidu. Emma bu namayish xitay hökümiti terpidin qanliq basturulidu we nechche minglighan Uyghur yashliri qolgha élinidu. Shu küni kéchisi xitay saqchiliri ürümchidiki Uyghurlar topliship olturaqlashqan rayunlardiki tokni üzwétip, öy- öylerge kirip Uyghurlarni xalighanche tutqun qilidu we öltüridu.

Xitay hökümiti bu weqeni "Tashqi küchlerning qutritishi bilen yüz bergen zorawanliq, térrorluq weqesi" dep teshwiq qilidu. Wang léchüen bashchiliqidiki xitay emeldarliri ürümchidiki herbiy-saqchi we bingtu'en eskerlirini puqrache yasandurup, bir meydan urush qozghaydu. Xitay hökümitining qollishi we yardimige érishken xitaylar ghaljirliship, ürümchidiki Uyghur ahaliliri jaylashqan mehellilerge bérip, aldigha uchrighan Uyghurlarni urup öltüridu yaki yarilanduridu.

"5-Iyul weqesi" xelq'aragha ashkarilinip ketken éghir qirghinchliq weqesi bolup, kommunist xitay hökümiti özi bash bolup milliy qirghinchiliqni bashlap bergen, Uyghurlar bilen xitaylarni bir-birige qarshi urushqa salghan, andin yene jinayetning hemmisini Uyghurlargha artip ularni türkümlep qirghin qilghan.

Siyasiy közetchi ilshat hesen ependi "5-Iyul ürümchi qirghinchiliqi" ning Uyghurlarning buningdin ilgiriki qarshiliq heriketlirige oxshimaydighan alahidiliki heqqide toxtilip mundaq dédi: "Bu weqe Uyghurlarning qehrimanliqi we jasaritini pütün dunyagha tonutti. Ikkinchidin, bu weqe Uyghur dewasini xelq'aralashturushta hel qilghuch rol oynidi؛ üchinchidin bu weqe Uyghur ayallirining Uyghur dewasidiki ülgilik we yétekchilik rolini namayen qildi".  

Xitay hökümiti tarixtin buyan Uyghurlarni herxil töhmetler bilen basturup, iqtisad we medeniyet tereqqiyatini cheklep, assimilatsiye qedimini tézilitip kelgen bolup, "5-Iyul ürümchi qirghinchiliqi" xitayning saxta aptonomiye we saxta milliy siyasitining pütünley meghlub bolghanliqini körsetti hemde xitay milletchilikining heqiqiy mahiyitini ashkarilap berdi.

Ilshat hesen ependi "5-Iyul ürümchi qirghinchiliqi" ning Uyghurlarning milliy éngini küchlük oyghitish we birlikke keltürüshte chong rol oynighanliqini tekitlidi, shundaqla xitay hökümiti bu qirghinchiliq arqiliq özining saxta niqabini yirtip tashlighandin kéyin, xitay kompartiyesi we xitay hökümitidin méhrini üzelmey kéliwatqan bezi Uyghurlarning éngida zor özgirishler bolghanliqini bildürdi.

"5-Iyul ürümchi qirghinchiliqi" ning Uyghurlarning yéqinqi siyasiy we ijtima'iy hayatigha körsetken tesiri nahayiti chong bolup, ilshat hesen ependi bu tesirning bir mezgillik meniwi güllinish peyda qilghanliqini, Uyghurlarning shuningdin kéyin xitay hökümitining bésimigha qarimay özining kimlikini, mewjutluqini qoghdash üchün bir qatar pa'aliyetlerni élip barghanliqini we chet elge chiqish heriketlirining köpeygenlikini tilgha aldi.

Weziyet ishliri analizchisi asiye Uyghur xanim "5-Iyul ürümchi qirghinchiliqi" ning xitay hökümitining Uyghurlargha qaratqan siyasitide chong özgirish peyda qilghanliqini, emeliyette bu weqening xitay hökümitining Uyghurlarni yoqitish we assimilatsiye qilish siyasiti üchün bir bahane bolup bergenlikini, shuningdin kéyin xitay hökümitining milliy siyasitide tüptin özgirish bolghanliqini,  Uyghurlarni xitaylashturush we nopusini eng töwen chekke chüshürüsh üchün uzaq muddetlik pilan tüzgenlikini we ijra qilishqa bashlighanliqini bildürdi.

Xitay hökümiti yene bu zor weqedin kéyin Uyghurlarning jenggiwarliqini radikal islamizmgha baghlap, ularni dunyagha térrorchi qilip körsitishke bashlighan bolsa, bir yaqtin köplep lagér qurup, "Esebiy unsurlarni tazilash yaki méngisini yuyush" bahaniside irqiy qirghinchiliq qedimini bashlighan. Analizchilarning kéyinki bayanlirini programmimizning 2-qismida anglighaysiler.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet