Téng byaw: “‛jungxu'a milliti ortaq gewdisi heqqide omumiy bayan‚ xitayning irqi qirghinchiliq siyasitini aqlaydighan teshwiqat sistémisi ”

Washin'gtondin muxbirimiz uyghar teyyarlidi
2024.03.20
zhunghua-ortaq-gewdisi “Jungxu'a milliti ortaq gewdisi heqqide omumiy bayan” namliq kitab.
globaltimes.cn

Xitay da'iriliri “Jungxu'a milliti ortaq gewdisi”, “Milletlerning bir gewdilishishi” siyasitini aqlash üchün “Jungxu'a milliti ortaq gewdisi heqqide omumiy bayan” namliq kitabni neshr qilip aliy mekteplerning derslik kitabi qilip békitken. Mutexessisler bu kitabni  xitay kompartiyesining irqiy qirghinchiliq siyasitini we kishilik hoquqqa dexli-teruz qilish siyasitini  resmiy aqlaydighan teshwiqat sistémisi dep qarimaqta.

 “Jenubi xitay etigenlik pochtisi”  gézitining 2024-yili 3-ayning 18-kündiki maqalisige asaslan'ghanda,  2-ayda neshr qilin'ghan “Jungxu'a milliti ortaq gewdisi heqqide omumiy bayan” namliq kitab , uzun ötmey xitayda nurghun uniwérsitétlarda markisizm we shi jinping idiyesi  derslirige oxshash mejburiy derslik qatarigha kirgüzülgen.

Bu kitabta xitaydiki barliq milletlerning  muhimliqi ilgiri sürülgen  shuningdek yene xitayning ilgiriki milliy siyasitining  “Milliy perqni küchlendürüp , tar millet éngi we az sanliq milletlerning mustesnaliqi” ni righbetlendürgenliki'i , bu seweb bilen mezkur kitabni tüzish éhtiyaji tughulghanliqi'i ilgiri sürülgen.

Közetküchilerning éytishiche , bu, shi jinping 2014-yili “Jungxu'a milliti éngi”  idiyesini  kücheytishni  utturigha qoyghandin buyan  “Milletlerning bir gewdilishishi”  siyasitining eng biwasite bayan qilinishi iken .

Türkiye hajettepe uniwérsitétining dotsénti doktor erkin ekrem bu heqte mundaq dédi: “ Jungxu'a milliti yeni, <jungxu'a milliti ortaq gewdisi> ,  <milletlerning bir gewdilishishi> dégenlik xitay bolmighan milletlerni éritip yoq qilip ularni xitaygha qoshuwétishtur. Xitay bolmighan milletler özining milliy alahidilikini gewdilendürse yaki terghib qilsa xitay hökümiti ularni tar milletchi qalpiqini kiygüzidu. Emeliyette, tar milletchilikni xitay hökümiti özi qiliwatidu. Bu xitayning asasi qanunigha we aptonom  rayon qanunigha xilap. ”

Uyghur kishilik hoquq qurulushi tetqi'aqatchisi  doktor hénrik shajiwski (Henryk Szadziewski)   “Jungxu'a milliti ortaq gewdisi heqqide omumiy bayan” namliq kitabta éytilghan xitayning hökümitining xitay bolmighan milletlerge qarita  yürgüzgen kona we yéngi siyasiti heqqide söz qilip  kona siyaset bilen yéngi siyasetning xaraktérining yenila oxshash ikenlikini,  hemmisi döletning qattiq  kontrolluqi bilen élip bérilidighanliqi we Uyghurlarni  assimilyatsiye qilishni meqset qilghanliqini alahide tilgha aldi. U mundaq dédi: 

“Xitayning kona we yéngi az sanliq milletler siyasiti qandaq mezmunlarni öz ichige alidu dégende, . Bilginimizdek xitayda 56 az sanliq millet bar . Yene kélip, bu dölet belgiligen sistéma. Hemmimiz bilgendek xitay hökümitining bu yerdiki meqsiti atalmish jungxu'a millitini yaratmaq. Démekchimenki, xitay hökümiti  kona siyasette Uyghurlargha bezi kengchilikni tonughan. Mesilen, Uyghurlarning özini ipadilishi,pilanliq tughut we aliy mektepler kirish dégendek. Lékin kona siyaset bilen yéngi siyasetning xaraktéri yenila oxshash,  hemmisi döletning qattiq  kontrolluqi astida élip bérilghan we Uyghurlarni  assimilyatsiye qilishni meqset qilghan. Hazir xitay hökümiti jungxu'a milliti , yeni milletlerning bir gewdilishish siyasitini yolgha qoydi. Bu, jungxu'a milliti siyasiti xitaylarni merkez qilghan. Méningche , yéngi siyaset Uyghurlarni we bashqa xitay bolmighan milletlerni téximu köp we téz sür'ette assimilyatsiye qilishni meqset qilghan. Biz buni ana tilning oqutulmasliqi we Uyghurlarning özini ipade qilishning cheklinishi ( medeniyet we örp-adetlirining cheklinishi) qatarliq sahelerde köreleymiz. Yeni buning merkizide xitay bar.”

Xitay  uniwérsitétlirida oqutulidighan  “Jungxu'a milliti ortaq gewdisi heqqide omumiy bayan” namliq  yéngi derslik kitabta aldinqi esirning 70-yilliridin kéyin , gherbtiki né'olibralizim (neoliberalism) ning tesiride , “ Millet we medeniyetning  ichidiki kimlikni asas qilghan her xil guruppilar otturisidiki ziddiyetning dawamliq küchiyip , irq we milliy ziddiyetning keskinleshkenliki” otturigha qoyulghan. Kitabta yawropa , afriqa , amérika we hindistanni öz ichige alghan oxshimighan rayonlar duch kelgen “Milliy kimlikte birlikke kélelmeslik ” tizip misal keltürülgen  we bashqa döletlerdiki siyasetlerning hemmisi  “Mesilini hel qilalmidi” dep xulasilen'gen.

Doktor erkin ekrem ependi  yuqiridiki köz qarashqa reddiye bérip mundaq dédi: “Heqiqet bu kitab dégendek emes. Gherbte uluslarning we medeniyetning  ichidiki kimlikini asas qilghan her xil guruppilar otturisida bezi ziddiyetlerning otturigha chiqqanliqi toghra. Lékin bu ziddiyetlerni bu döletler  étnik guruppilarning milliy alahidilikige hörmet qilghan asasta we qanun asasta hel qiliwatidu. Xitay del buning eksiche qiliwatidu. Xitay özining qanunigha hörmet qilmay xitay bolmighan milletlerning medeniyet we kimlikini özige tehdit bilp ularni assimilyatsiye qilip birla xitay milliti yaritishqa urunuwatidu. ”

 “Jungxu'a milliti ortaq gewdisi heqqide omumiy bayan” namliq kitabning tehriri ten fangjéng  (Tan Fangzheng)  xitayning “Yershari wqti”  (Global Times)  gézitige bu kitab heqqide söz qilip mundaq dégen:

“Nurghun arxé'ologiyelik we tarixi matériyallar , bolupmu qedimki xitaydiki her qaysi milletlerning öz'ara pikir almashturushi  we birlishishining netijisi jungxu'a millitining shekillen'genlikini körsitip béridu shuningdek jungxu'a millitining shekillinishi tarixi tereqqiyatning muqerrer netijisi ikenlikini chüshendürüp béridu.  Bu kitab gherbning jungxu'a millitining qurulmisini buzushqa urun'ghan xata tarixi qarashlargha reddiye béridu.”

Xitay hökümiti yéqinqi yillardin buyan Uyghur élide arxé'ologiyelik tépilmilarni özlirining siyasiy teshwiqatlirigha tetbiqlash herikitini kücheytkenidi. Xitay axbaratlirida türlük arxé'ologiyelik qézilmilarning tépilghanliqigha a'it xewerlermu köpeygen. Bu xewerlerde qéziwélin'ghan yadikarliqlarning “Shinjang ezeldin xitayning bir qismi bolup kelgenliki” ning delili ikenliki ilgiri sürülgen idi.

Xitay adwokat we siyasiy analizchi doktor téng biyaw (滕彪) radiyomiz ziyaritini qobul qilip,  “Jungxu'a milliti ortaq gewdisi heqqide omumiy bayan” namliq kitabning mezmuni, xaraktéri we neshr qilinish meqsiti heqqide köz qarshini mundaq sherhlidi:

 “<Jungxu'a milliti ortaq gewdisi heqqide omumiy bayan> , emeliyette xitay kompartiyesining irqiy qirghinchiliq siyasitini we kishilik hoquqqa dexli-teruz qilish siyasitini  resmiy aqlaydighan teshwiqat sistémisi. Xitay hökümiti  jungxu'a milliti uqumidin paydilinip , bashqa milletlerni, yeni xitay  emes milletlerning asasi gewdisini we kimlikini yuqatti.  Ötken nechche on yilda , xitay kompartiyesi az sanliq milletlerning asasiy hoquqi we erkinlikini dawamliq basturup keldi. Shi jinping hakimiyet béshigha chiqqandin kéyin , u téximu küchiyip , ularning tili , medeniyiti , dini we milliy kimlikige zor tehdit élip keldi.  Bolupmu tibet we shinjang xelqi arisida élip bérilghan medeniyet qirghinchiliqi we irqiy qirghinchiliq siyasiti emeliyette bügün dunya eng éghir kishilik hoquq dexli-teruzi hésablinidu. Bu xil ehwalda , u atalmish   <jungxu'a milliti ortaq gewdisi heqqide omumiy bayan> arqiliq bundaq ghayet zor jinayetni yoshurushqa we aqlashqa urunuwatidu. ”

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.