Андрес кор: ши җинпиң ассимилятсийә қилиш сиясити йүргүзүш арқилиқ өзи вә хитайниң путиға палта чапмақта

Мухбиримиз ирадә
2022.03.07
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
Андрес кор: ши җинпиң ассимилятсийә қилиш сиясити йүргүзүш арқилиқ өзи вә хитайниң путиға палта чапмақта Хитай рәиси ши җинпиң мәмликәтлик хәлқ қурултийиниң ечилиш мурасимида қилған сөзи нәқ мәйдандин тарқитилған чоң сода базиридики екран. 2022-Йили 5-март, бейҗиң,
AP

Хитай дөләт рәиси ши җинпиң нөвәттә хитайда давам қиливатқан 13-нөвәтлик хәлқ қурултийи 5-йиғини мәзгилидә хитайда аталмиш “милләтләр иттипақлиқи” вә “җуңхуа миллити ортақ гәвдиси еңи” ни мустәһкәмләшниң әһмийити һәққидә мәхсус сөз қилған, ү сөзидә “милләтләр иттипақлиқи дөлитимиздики һәр милләт хәлқниң җан томури, җуңхуа миллити ортақ гәвдиси еңи милләтләр иттипақлиқиниң асаси. Җуңхуа миллити ортақ гәвдиси идийәви асасини үзлүксиз мустәһкәмләп, һәрқайси милләтләрниң җуңхуа миллити чоң аилисидә анарниң данисидәк зич уюшушини илгири сүрүшимиз керәк” дегән.

У сөзидә йәнә мунуларни тәкитлигән: “дөлитимиз бирликкә кәлгән көп милләтлик дөләт, һәрқайси милләтләр иттипақ-инақ болса дөләт гүллиниду, җәмийәт тинч болиду, хәлқ бәхтлик болиду; әксичә болса, дөләт заваллиққа йүз тутиду, җәмийәттә давалғуш көрүлиду, хәлқ бала-қазаға учрайду”.

Ши җинпиң бу сөзләрни 5-март күни 13-нөвәтлик мәмликәтлик хәлқ қурултийи 5-йиғиниға қатнишиватқан ички моңғул вәкилләр өмикиниң қарап чиқишиға қатнашқанда қилған болуп, униң бу сөзи хитайдики һәрқайси һөкүмәт таратқулири арқилиқ кәң тәшвиқ қилинған. Милләтләр иттипақлиқи вә җуңхуа миллити ортақ гәвдиси сиясити хитай һөкүмити уйғур елида узундин буян тәшвиқ қилип йүргүзүватқан сиясәтләр болсиму, бирақ бу нөвәт ши җинпиңниң қурултайдики сөзидә мәхсус бу һәқтә тохтилиши хәлқаралиқ мәтбуатларниңму диққитини қозғиди.

Америкадики нопузлуқ мәтбуатлардин “блумберг гезити” бу һәқтә тарқатқан хәвиридә ши җинпиңниң юқиридики сөзлирини униң ассимилятсийә қилиш сияситини давамлаштуридиғанлиқиниң ишарити, дәп баһалиған.

Америкадики коммунизм қурбанлири хатирә музейиниң тәтқиқатчиси адриян зенз бүгүн радийомизға қилған сөзидә ассимилятсийә қилип йоқитишни асасий мәқсәт қилған бу сиясәтләрниң давамлиқ һалда хитай компартийәсиниң муһим сиясити болидиғанлиқини билдүрди. У мундақ деди: “милләтләр иттипақлиқи узундин буян хитай һөкүмитиниң ачқучлуқ сиясәтлириниң бири болуп кәлгән. Милләтләр иттипақлиқи дегәнлик әмәлийәттә хитай компартийәсигә бойсунуш вә хитай җәмийитигә сиңип кетиш дегәнлик болуп, булар узундин буян хитай һөкүмитиниң омумий сиясәт нишани болуп кәлгән. Ши җинпиңму бу сөзидә милләтләрниң өз-ара юғурулушини йәнә күчәйтишни тәкитлигән”.

Мәлум болушичә, хитай һөкүмити “җуңхуа миллити ортақ гәвдиси еңини мустәһкәмләш” мәсилисини йеңи дәврдики партийәниң милләтләр хизмитиниң асасий линийәси қилишни тәкитләватқан болуп, ши җинпиң сөзидә буни “җуңхуа миллитиниң бүйүк иттипақлиқини қоғдаш, җуңхуа миллитиниң улуғ гүллинишидин ибарәт хитай арзусини ишқа ашуруш көздә тутуп чиқирилған муһим зор тәдбир, шундақла тарихий тәҗрибә-савақлар чоңқур хуласилинип чиқирилған муһим йәкүн” дәп сүпәтлигән.

Адриян зенз әпәнди сөзидә ши җинпиңниң милләтләрниң юғурулушини дөләтниң бихәтәрлики мәсилиси дәп қарайдиғанлиқини билдүрди. У мундақ деди: “хитай дәватқан юғурулуш милләтләрни бир йәргә әкелиш, уларни хитай миллити қилип юғуруш вә хитай компартийәсиниң рәһбәрликигә мутләқ бойсунидиған қилиш дегәнликтур. Йәнә бир мәнидин алғанда, у хитайниң дөләт бихәтәрлики үчүн хитай болмиған милләтләрни ассимилятсийә қилиш вә хитай җәмийитигә сиңдүрүветишни ипадиләйду”.

Ши җинпиң рәһбәрликидики хитай компартийәси һөкүмити 2017-йили уйғур елида лагерларни қуруп милйондин артуқ уйғурни лагерға солаш, уларниң меңисини ююш һәрикәтлири билән шуғуллиниватқан болса лагер сиртидиму уйғурларниң диний вә миллий өрп-адәтлирини җинайәтләштүрүп чәкләш, уйғур ана тилини чәкләш, уйғурларниң туғуш-туғулуш нисбитини чәкләштәк қәбиһликләр билән шуғуллинип кәлгән. Америка қатарлиқ ғәрб дөләтлири тәрипидин ирқий қирғинчилиқ вә инсанийәткә қарши җинайәт дәп атиливатқан бу қәбиһликләрниң баш пиланлиғучисиниң ши җинпиң икәнлики хитай һөкүмитиниң ашкарилинип кәткән ички һөҗҗәтлири арқилиқ дуняға паш болғаниди. Униң юқиридики сөзлирини чәтәлләрдики көзәткүчиләр “хитай һөкүмитиниң уйғурларға қаритиватқан ирқий қирғинчилиқ вә ассимилятсийә сияситини дөләт бихәтәрлики мәсилиси сүпитидә йәниму чоңқурлаштуруп давамлаштуридиғанлиқиниң ипадиси” дәп қаримақта. Дәрвәқә ши җинпиңму қурултайниң қарап чиқиш йиғинидики сөзидә “җуңхуа миллити ортақ гәвдиси еңини мустәһкәмләштә һәм көргили, тутқили болидиған хизмәтләрни ишләш һәм көплигән ‛үн-тинсиз тәсир көрситидиған‚ ишларни қилиш керәк. . . Һәр милләт кадирлири партийәниң милләт нәзәрийәси вә милләт сияситини омумйүзлүк изчиллаштуруп, җуңхуа миллити ортақ гәвдиси еңини мустәһкәмләшкә пайдилиқ болғанлики хизмәтләрни көпрәк ишлиши керәк; җуңхуа миллити ортақ гәвдиси еңини мустәһкәмләшкә пайдисиз болғанлики ишларни қәтий қилмаслиқи керәк”, дегән.

Америкадики кор аналитик тәтқиқат мәркизи қурғучиси, хитай ишлири тәтқиқатчиси андерс кор әпәнди болса бизгә елхәт арқилиқ қайтурған инкасида хитайниң ассимилятсийә сияситиниң хитайниң өзигә пайдилиқ ақивәт елип кәлмәйдиғанлиқини ейтти. У елхетидә мундақ дегән: “ши җинпиң уйғурлардин моңғулларғичә болған һәммә милләтләрни ассимилятсийә қилиш сиясити йүргүзүш арқилиқ өзи вә хитайниң путиға палта чапмақта. У башқа милләтләр вә топлуқларниң дөләткә тәһдит әмәсликини, әксичә уларға күч қошидиғанлиқини чүшиниши керәк. Бир дөләт ичидики мәдәнийәт вә тил гуруппилириниң көп хиллиқини қобул қилғанда вә қоллиғандила бу гуруппиларниң тәвәлик туйғусиға, уларниң дөләтни қоғдаш үчүн күрәш қилиш ирадисигә еришкили болиду. Әмма уларниң һоқуқлири һуҗумға учриса улар дәл әксини қилиду. Җүмлидин бу дөләтни қобул қилмайду”.

Доктор андерс кор әпәнди сөзидә йәнә “хитай өзидики көп хиллиққа қарши туруш арқилиқ өз мәғлубийитигә баридиған йолда кетип бармақта” дәп тәкитлиди.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт