Канада парламентида хитайниң уйғурларға тутқан муамилисини «ирқий қирғинчилиқ» дәп етирап қилиш тәләп қилинди

Мухбиримиз әркин
2020-10-01
Share
garnett-genuis-canada-garnet-geniyus.jpg Канада консерватип парламент әзаси гарнет гениюс әпәнди канада авам палатасида хитайниң уйғурларға йүргүзүватқан дәһшәтлик муамилиси һәққидә сөз қилмақта. 2020Йили 4-авғуст.
Social Media

Канадада қозғалған хитайниң уйғурларға тутқан муамилисини «ирқий қирғинчилиқ» дәп етирап қилиш һәрикити канада парламентиниң күнтәртипигә киргән. Канада парламенти авам палатасиниң Гарнет гениюс Башчилиқидики 9 нәпәр әзаси 28-сентәбир канада парламентиға мураҗиәт сунуп, хитайниң һәрикитини «ирқий қирғинчилиқ» дәп етирап қилишни тәләп қилған. Мәлум болушичә, юқириқи консерватип парламент әзалириниң мураҗиити авам палатасида йетәрлик авазға еришсә, парламентниң рәсмий қарариға айлинидикән.

Консерватип парламент әзаси гарнет гениюс юқириқи мураҗиәтини 28-сентәбир күни авам палатасида оттуриға қойғанда сөз қилип: «һазир ‹һәргиз қайтиланмайду' дегән сөзимизни бәҗа кәлтүрүшниң вақти. Канаданиң һәр қайси җайлиридики җәмийәтләр мураҗиәтнамә имзалаш һәрикитигә актип аваз қошуп кәлди. Бу мураҗиәтнамә уйғурларниң кишилик һоқуқиға еғир хилаплиқ қилиш қилмишиниң ‹ирқий қирғинчилиқ' икәнликини етирап қилишни тәләп қилиду, шундақла йәнә дәпсәндичиликкә иштирак қилғанларға ‹магнетиский қануни' ишлитишни чақириду,» дәп тәкитлигән.

Скот рейид мураҗиәтнамини қоллиған консерватип авам палата әзалириниң бири болуп, у хитайниң һәрикитиниң «ениқ ирқий қирғинчилиқ» икәнликини билдүргән. Скот рейид мундақ дәйду: «хитайдики 3 милйон уйғур аилилиридин мәһрум қилинип, җаза лагерлириға қамалған. Наһайити ениқки, бу бир ирқий қирғинчилиқ һәрикитидур. Рәис әпәнди, канададики әрздарлар көрситип өткәндәк ‹магнетиский қануни' ни ишлитип, буниңға қарши туруши керәк. Биз буниңда кичик дөләтләргә қарши турупла қалмай, чоң дөләтләргиму қарши турушимиз керәк. Чоң дөләт болғанлиқи шинҗаңда яки шәрқий түркистанда йүз бериватқан вәһшийликниң җавабкарлиқидин қутулуп қелишиға сәвәб болалмайду.»

Канада парламентидики консерватиплар мураҗиәтнамисини авам палатасида оттуриға қойған күни канаданиң һәр қайси җайлиридики уйғурлар оттаваға йиғилип, парламент бинаси вә хитай әлчиханисиниң алдида намайиш өткузгән. Интайин рәтлик вә тәшкиллик өткүзүлгән бу намайишни канада шәрқий түркистан җәмийити тәшкиллигән болуп, намайиш корона вируси сәвәблик аммиви паалийәтләргә мәлум чәклимә қоюлған мәзгилдә өткүзүлгән болсиму, лекин униңға йүзлигән киши қатнишип, уйғурларға йүргүзүлгән ирқий қирғинчилиқ мураҗиәтнамисини қоллайдиғанлиқини ипадилигән.

Канада шәрқий түркистан җәмийитиниң рәиси туйғун абдувәли 30-сентәбир зияритимизни қобул қилип, бу намайишниң мураҗиәт һәққидә канада парламентиға бесим ишлитиш үчүн өткүзүлгәнликини билдүрди. У: «биз гарнет әпәндимни қоллаш, канада парламентиниң топланған имзаларға җиддий қарап, хитай һөкүмити уйғурларға йүргүзүватқан ирқий қирғинчилиқни тохтитиш үчүн күчлүк бесим пәйда қилиш мәқситидә бу намайишни елип бардуқ,» деди.

Канада қанун саһәсидики мутәхәссисләрниң қаришичә, хитайниң уйғурларға ирқий қирғинчилиқ йүргүзүватқанлиқи ениқ болуп, канададәк либерал демократик дөләтләрниң уни етирап қилиши бу қирғинчилиқни тохтитишниң тунҗи қәдими икән. Бу сөзләрни канададики «волленберг кишилик һоқуқ мәркизи» ниң сиясәт вә программа директори, хәлқара кишилик һоқуқ адвокати брандон силвер 30-сентәбир зияритимизни қобул қилғанда қилди.

Брандон силвәр мундақ деди: «әпсуслинарлиқи шуки, хитай коммунистик партийәсиниң шәрқий түркистан яки шинҗаңдики уйғур аһалисигә қарита садир қиливатқан җинайити б д т ниң ирқий қирғинчилиқ тоғрисидики қанун рамкисиға чүшиду. Буни етирап қилиш зөрүр. Буни қандақ болса шундақ нам билән етирап қилиш мәсилини һәл қилишниң тунҗи қәдими. Болупму канададәк либерал демократик дөләтләр йүз бериватқан ирқий қирғинчилиқни етирап қилип, униңға қарита қанун бойичә тегишлик тәдбир қоллиниши керәк.»

Адвокат брандон силверниң тәкитлишичә, канада бу мәсилидә иккиләнмәслики, күчлүк вә кәскин мәйданда туруши керәк икән. У канада иккиләнгәнсери хитайниң униңға шунчилик өктәмлик қилидиғанлиқини билдүрди. Брандон силвер мундақ дәйду: «канада ениқ вә кәскин сөз қилип, бу мәсилидә күчлүк мәйданини ипадилиши керәк. У бурунқидәк өзини мәғлубийәтчи, қорқунчақ көрсәтмәслики лазим. Өч елип қаламдикин дәп әнсирәп, яхшичақ болуш канадани техиму бозәк қилинишқа елип бариду.»

У йәнә нурғун канада пуқралириниң хитайда тутқун қилинғанлиқи, әгәр канада һазирқи сияситидә давамлиқ маңса хитайниң өктәмлики техиму күчийидиғанлиқини билдүрүп, мундақ деди: «биз дөләт вә һөкүмәт болуш сүпитидә хитайниң шәрқий түркистандики уйғурларға ирқий қирғинчилиқ йүргүзүшидәк җиддий кишилик һоқуқ мәсилилиридә қәтий мәйданда турушимиз, ениқ соал қоюшимиз керәк. Хитай компартийәсиниң яман тәсири омумйүзлүк һадисә. Биз канада сүкүт қилса қандақ болидиғанлиқини көрдуқ.»

Канада шәрқий түркистан җәмийитиниң рәиси туйғун абдувәли әпәнди зияритимизни қобул қилғанда өзлириниң парламент қанун чиқиралмисиму, һечболмиса ирқий қирғинчилиқ қарари чиқиришини үмид қилидиғанлиқини билдүрди. У: «канада буни қилалиса, канадаға охшаш дөләтләрму қилип қелиши мумкин. У чағда хитайниң һазирқидәк йүрәклик һалда йәнә лагерни көпәйтимән, уйғурларни халиғанчә қирғин қилимән, гепиң барму дегәндәк тәлвиликидә вә қанхорлуқида өзгириш болиду, дәп қараймән,» деди.

Бу канада парламентиниң 1-қетим бу хил мәсилигә дуч келиши әмәс. У илгири башқа дөләтләрдә йүз бәргән қирғинчилиқлар һәққидә қанун яки қарап мақуллап, «ирқий қирғинчилиқ» дәп елан қилған. Канада парламенти 2018-йили бирмадики мусулманларға қаритилған қирғинчилиқни «ирқий қирғинчилиқ» дәп тонуған. Лекин бу қетим канада парламенттики консерватипларниң мураҗитигә һакимийәт бешидики либерал партийәсиниң қандақ инкас қайтуридиғанлиқи мәлум әмәс. Либерал партийәси изчил хитай билән яхши мунасивәтни сақлаш тәрапдари болуп, хитайни наһайити еһтият билән тәнқидләп кәлгән.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.