Kanada parlaméntida xitayning Uyghurlargha tutqan mu'amilisini "Irqiy qirghinchiliq" dep étirap qilish telep qilindi

Muxbirimiz erkin
2020-10-01
Share
garnett-genuis-canada-garnet-geniyus.jpg Kanada konsérwatip parlamént ezasi garnét géniyus ependi kanada awam palatasida xitayning Uyghurlargha yürgüzüwatqan dehshetlik mu'amilisi heqqide söz qilmaqta. 2020Yili 4-awghust.
Social Media

Kanadada qozghalghan xitayning Uyghurlargha tutqan mu'amilisini "Irqiy qirghinchiliq" dep étirap qilish herikiti kanada parlaméntining küntertipige kirgen. Kanada parlaménti awam palatasining Garnét géniyus Bashchiliqidiki 9 neper ezasi 28-séntebir kanada parlaméntigha muraji'et sunup, xitayning herikitini "Irqiy qirghinchiliq" dep étirap qilishni telep qilghan. Melum bolushiche, yuqiriqi konsérwatip parlamént ezalirining muraji'iti awam palatasida yéterlik awazgha érishse, parlaméntning resmiy qararigha aylinidiken.

Konsérwatip parlamént ezasi garnét géniyus yuqiriqi muraji'etini 28-séntebir küni awam palatasida otturigha qoyghanda söz qilip: "Hazir 'hergiz qaytilanmaydu' dégen sözimizni beja keltürüshning waqti. Kanadaning her qaysi jayliridiki jem'iyetler muraji'etname imzalash herikitige aktip awaz qoshup keldi. Bu muraji'etname Uyghurlarning kishilik hoquqigha éghir xilapliq qilish qilmishining 'irqiy qirghinchiliq' ikenlikini étirap qilishni telep qilidu, shundaqla yene depsendichilikke ishtirak qilghanlargha 'magnétiskiy qanuni' ishlitishni chaqiridu," dep tekitligen.

Skot réyid muraji'etnamini qollighan konsérwatip awam palata ezalirining biri bolup, u xitayning herikitining "Éniq irqiy qirghinchiliq" ikenlikini bildürgen. Skot réyid mundaq deydu: "Xitaydiki 3 milyon Uyghur a'ililiridin mehrum qilinip, jaza lagérlirigha qamalghan. Nahayiti éniqki, bu bir irqiy qirghinchiliq herikitidur. Re'is ependi, kanadadiki erzdarlar körsitip ötkendek 'magnétiskiy qanuni' ni ishlitip, buninggha qarshi turushi kérek. Biz buningda kichik döletlerge qarshi turupla qalmay, chong döletlergimu qarshi turushimiz kérek. Chong dölet bolghanliqi shinjangda yaki sherqiy türkistanda yüz bériwatqan wehshiylikning jawabkarliqidin qutulup qélishigha seweb bolalmaydu."

Kanada parlaméntidiki konsérwatiplar muraji'etnamisini awam palatasida otturigha qoyghan küni kanadaning her qaysi jayliridiki Uyghurlar ottawagha yighilip, parlamént binasi we xitay elchixanisining aldida namayish ötkuzgen. Intayin retlik we teshkillik ötküzülgen bu namayishni kanada sherqiy türkistan jem'iyiti teshkilligen bolup, namayish korona wirusi seweblik ammiwi pa'aliyetlerge melum cheklime qoyulghan mezgilde ötküzülgen bolsimu, lékin uninggha yüzligen kishi qatniship, Uyghurlargha yürgüzülgen irqiy qirghinchiliq muraji'etnamisini qollaydighanliqini ipadiligen.

Kanada sherqiy türkistan jem'iyitining re'isi tuyghun abduweli 30-séntebir ziyaritimizni qobul qilip, bu namayishning muraji'et heqqide kanada parlaméntigha bésim ishlitish üchün ötküzülgenlikini bildürdi. U: "Biz garnét ependimni qollash, kanada parlaméntining toplan'ghan imzalargha jiddiy qarap, xitay hökümiti Uyghurlargha yürgüzüwatqan irqiy qirghinchiliqni toxtitish üchün küchlük bésim peyda qilish meqsitide bu namayishni élip barduq," dédi.

Kanada qanun sahesidiki mutexessislerning qarishiche, xitayning Uyghurlargha irqiy qirghinchiliq yürgüzüwatqanliqi éniq bolup, kanadadek libéral démokratik döletlerning uni étirap qilishi bu qirghinchiliqni toxtitishning tunji qedimi iken. Bu sözlerni kanadadiki "Wollénbérg kishilik hoquq merkizi" ning siyaset we programma diréktori, xelq'ara kishilik hoquq adwokati brandon silwér 30-séntebir ziyaritimizni qobul qilghanda qildi.

Brandon silwer mundaq dédi: "Epsuslinarliqi shuki, xitay kommunistik partiyesining sherqiy türkistan yaki shinjangdiki Uyghur ahalisige qarita sadir qiliwatqan jinayiti b d t ning irqiy qirghinchiliq toghrisidiki qanun ramkisigha chüshidu. Buni étirap qilish zörür. Buni qandaq bolsa shundaq nam bilen étirap qilish mesilini hel qilishning tunji qedimi. Bolupmu kanadadek libéral démokratik döletler yüz bériwatqan irqiy qirghinchiliqni étirap qilip, uninggha qarita qanun boyiche tégishlik tedbir qollinishi kérek."

Adwokat brandon silwérning tekitlishiche, kanada bu mesilide ikkilenmesliki, küchlük we keskin meydanda turushi kérek iken. U kanada ikkilen'genséri xitayning uninggha shunchilik öktemlik qilidighanliqini bildürdi. Brandon silwér mundaq deydu: "Kanada éniq we keskin söz qilip, bu mesilide küchlük meydanini ipadilishi kérek. U burunqidek özini meghlubiyetchi, qorqunchaq körsetmesliki lazim. Öch élip qalamdikin dep ensirep, yaxshichaq bolush kanadani téximu bozek qilinishqa élip baridu."

U yene nurghun kanada puqralirining xitayda tutqun qilin'ghanliqi, eger kanada hazirqi siyasitide dawamliq mangsa xitayning öktemliki téximu küchiyidighanliqini bildürüp, mundaq dédi: "Biz dölet we hökümet bolush süpitide xitayning sherqiy türkistandiki Uyghurlargha irqiy qirghinchiliq yürgüzüshidek jiddiy kishilik hoquq mesililiride qet'iy meydanda turushimiz, éniq so'al qoyushimiz kérek. Xitay kompartiyesining yaman tesiri omumyüzlük hadise. Biz kanada süküt qilsa qandaq bolidighanliqini körduq."

Kanada sherqiy türkistan jem'iyitining re'isi tuyghun abduweli ependi ziyaritimizni qobul qilghanda özlirining parlamént qanun chiqiralmisimu, héchbolmisa irqiy qirghinchiliq qarari chiqirishini ümid qilidighanliqini bildürdi. U: "Kanada buni qilalisa, kanadagha oxshash döletlermu qilip qélishi mumkin. U chaghda xitayning hazirqidek yüreklik halda yene lagérni köpeytimen, Uyghurlarni xalighanche qirghin qilimen, géping barmu dégendek telwilikide we qanxorluqida özgirish bolidu, dep qaraymen," dédi.

Bu kanada parlaméntining 1-qétim bu xil mesilige duch kélishi emes. U ilgiri bashqa döletlerde yüz bergen qirghinchiliqlar heqqide qanun yaki qarap maqullap, "Irqiy qirghinchiliq" dep élan qilghan. Kanada parlaménti 2018-yili birmadiki musulmanlargha qaritilghan qirghinchiliqni "Irqiy qirghinchiliq" dep tonughan. Lékin bu qétim kanada parlaménttiki konsérwatiplarning murajitige hakimiyet béshidiki libéral partiyesining qandaq inkas qayturidighanliqi melum emes. Libéral partiyesi izchil xitay bilen yaxshi munasiwetni saqlash terapdari bolup, xitayni nahayiti éhtiyat bilen tenqidlep kelgen.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.