Канада парламенти: "канаданиң уйғур ирқий қирғичилиқини тосуш мәҗбурийити бар"

Мухбиримиз әркин
2021-03-16
Share
Канада парламент әзалири канада һөкүмитидин хитайниң уйғурларға қаратқан зиянкәшликлирини ирқий қирғинчилиқ дәп елан қилишни тәләп қилған Канада парламенти хитайниң уйғурларға қаратқан зулумлирини "ирқий қирғинчилиқ" дәп бекитти. 2021-Йили 22-феврал.
Photo: RFA

Канада парламентиниң ташқи ишлар вә хәлқара тәрәққият комитети билән кишилик һоқуқ төвән комитети 12-март доклат елан қилип, хитайниң уйғурларға тутқан муамилисиниң немә үчүн "ирқий қирғинчилиқ" вә "инсанийәткә қарши җинайәт" икәнликигә чүшәнчә бәргән. Доклатта, канада һөкүмитиниңму хитайниң уйғурларға қаратқан зиянкәшликини "ирқий қирғинчилиқ" дәп етирап қилиши тәләп қилинип, уйғурлар дуч кәлгән "ирқий қирғинчилиқи" ни тосуш, җавабкарларни җазалаш, зиянкәшликкә учриғучиларни қоғдаш канаданиң б д т ирқий қирғинчилиқ әһдинамисидики мәҗбурийити икәнликини билдүргән.

Доклатта, канада һөкүмитигә хәлқаралиқ һәмкарлиқ қуруп, җаза лагерлирини тақаш, тутқунларни қоюп бериш, уйғур мәҗбурий әмгәк мәһсулатлирини чәкләш, уйғур районида мустәқил тәкшүрүш елип беришни қолға кәлтүрүш, хитайни кишилик һоқуққа хилап учур вә техника билән тәминләшниң алдини елиш, хитайниң канададики уйғурларға қаратқан паракәндичиликини тәкшүрүш, тәһдит астидики уйғур вә башқа түркий мусулманлирини канадаға қобул қилишни тезлитиш қатарлиқ 15 хил тәвсийә берилгән.

Канада парламент әзаси самәр зубәриниң билдүрүшичә, канада һөкүмити конкрет тәдбирлириниң бири сүпитидә хитай тәминат зәнҗириниң һәр бир һалқисиға диққәт қилиши, уйғур мәҗбурий әмгәк мәһсулатлириниң канада базириға киришини чәклиши керәк икән. У мундақ дәйду: "биз тәминат зәнҗириниң һәр бир һалқисиға диққәт қилишимиз лазим. Әгәр пахта мәҗбурий әмгәк мәвҗут болған райондин кәлгән болса, бизниң бу пахтини импорт қилишимизға вә униңда ишләпчиқирилған кийим-кечәкни кийишимизгә болмайду. Мән һөкүмәтниң мушундақ қилишини үмид қилимән".

Самәр зубәри канада парламентиниң "уйғур ирқий қирғинчилиқ" қарарини қоллиған һакимийәт бешидики либерал парламент әзалириниң бири. Униң йеқинда өткүзүлгән бир қетимлиқ телефон зияритимиздә көрситишичә, әгәр хитай ирқий қирғинчилиқни тохтатмиса, канада йәнә бейҗиң қишлиқ олимпикини башқа дөләткә йөткәшни тәләп қилиши керәк икән.

У мундақ дәйду: "әгәр районда садир болуватқан ирқий қирғинчилиқ тохтимиса, олимпик мусабиқиси йөткилиши керәк. Хитай һөкүмити үчүн шу хил таллаш йоли бар, лагерларни пүтүнләй тақап, мәҗбурий туғмас қилиш, аилиләрни парчилаш башқа қәбиһ қилмишларни тохтитиш. Әгәр у бу йолни таллиса бизниң наразилиқимз болмайду. Әгәр у бу йолни таллимиса, биз олимпик комитетимизниң мусабиқини башқа йәргә йөткәшни тәләп қилишини қарар қилдуқ".

Бу доклат өткән йили язда өткүзүлгән хәлқара кишилик һоқуқ төвән комитетидики гуваһлиқларға асасән тәйярланған болуп, әсли бу доклат өткән йили 8-айда тәйяр болған болсиму, бирақ һәр хил сәвәбләр түпәйли әмди елан қилинди. 51 Бәтлик доклат 3 бөләккә бөлүнгән болуп, 1-бөликидә уйғурларниң тарихи, 2-бөликидә хитайниң лагер, мәҗбурий әмгәк, туғмас қилиш, басқунчилиқ, аилиләрни парчилашни өз ичигә алған бастуруш механизми, 3-бөликидә хәлқараниң райондики ирқий қирғинчилиққа қарши туруш җәһәттики мәҗбурийити шәрһләнгән.

Кишилик һоқуқ паалийәтчилириниң көрситишичә, бу доклатниң пәрқлиқ нуқтиси униңда хитайниң ғәризиниң "ирқий қирғинчилиқ" икәнлики ениқ шәрһләнгән. Канададики кишилик һоқуқ паалийәтчиси мәмәт тохти 16-март зияритимизни қобул қилип мундақ деди: "һәрқандақ бир җинайәтниң ирқий қирғинчилиқ яки инсанийәткә қарши җинайәт қатариға кириш үчүн 1948-йилидики җәнвә әһдинамиси бойичә дөләтниң ғәризи испатлиниши керәк. Андин бу ғәрәзни ишқа ашуруш үчүн қолланған васитиләр тизилиши керәк. Бу доклат нийәтни рәсмий муәййәнләштүргән".

Доклатниң 1-бөликидә йәнә бир нуқта, йәрлик хәлқләрниң тилидики "шәрқий түркистан" дегән бу районни хитайниң 1884-йили ишғал қиливелип, өзигә қошувалғанлиқи, уни 1949-йили совет иттипақиниң ярдимидә хитай компартийәси вә хәлқ азадлиқ армийәси өткүзивалғанлиқиниң илгири сүрүлүшидур. Мәмәт тохти әпәнди, тунҗи қетим бир ғәрб парламентиниң "шәрқий түркистан" ни рәсмий ишғал қилинған земин, дәп көрсәткәнликини билдүрди.

Бу доклатта тунҗи қетим уйғурларниң хитай аптоном системисидики орни вә уйғурлар билән хитай һөкүмити оттурисидики тоқунушниң характеригә баһа берилгән. Доклатта, шинҗаңниң 1955-йили аптоном районға айланған болсиму, бирақ уйғурларни бастуруш, ялғузлаштуруш, хитайларға ассимилятсийә қилишниң давамлашқанлиқи, һәтта бүгүнки күндиму бәзиләрниң "йеңи земин", "йеңи чегра" дегән мәнидики шинҗаңни бойсундуруш һәрикити, дәп чүшинидиғанлиқи, уйғурларниң бу райондики тарихий мәвҗутлуқиға сәл қарайдиғанлиқи тәкитләнгән.

Доклатта, хитай һөкүмити башқичә чүшәндүрсиму, бирақ "аптоном" дегән бу сөзниң хата шәрһләнгәнлики, мутәхәссисләрниң бу район "аптоном" дейилсиму, әмма униң пәқәт қәғәз йүзидики қуруқ атақ икәнликини билдүргәнлики, уйғурларниң хитай һөкүмити билән болған тоқунушларда "өзиниң кимликини қоғдап қелиш, адаләтсизликкә диққәт қозғаш үчүн хитай һөкүмитигә аммиви итаәтсизлик яки зораванлиқ арқилиқ қарши турғанлиқи, хитай һөкүмитиниң буниңға қораллиқ җаваб берип кәлгәнлики билдүрүлгән.

Доклатта тәкитлинишичә, хитай һөкүмитиниң йеқинқи бир қанчә йил мабәйнидә елип барған ассимилятсийә, бастуруш вә нопусни контрол қилиштәк пәвқуладдә һәрикәтлирини ноқул уйғур милләтчилики вә террорлуқ тәһдити билән чүшәндүрүп болғини болмайдикән.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт