Канада омумий сайлимида уйғурларни өз ичигә алған "хитай мәсилиси" муһим темиға айланған

Мухбиримиз әркин
2021-08-24
Share
Канада омумий сайлимида уйғурларни өз ичигә алған Консерватиплар партийәсиниң рәиси ерин ‍өтүл(Erin O’Toole) әпәнди йиғинда сөзлимәктә. 2021-Йили 20-авғуст, канада.
REUTERS

Канада 9-айниң 20-күни федератсийә омумий сайлими елип баридикән. Бу нөвәтлик сайлам канада-хитай мунасивити интайин начарлашқан мәзгилгә тоғра кәлгән болуп, хитайниң уйғурларға қирғинчилиқ қилиши, униң бир қанчә канадалиқни "зәһәрлик чекимлик" вә "дөләт бихәтәрликигә хилаплиқ қилиш" билән әйибләп қолға елиши, хуавейниң директори мең вәнҗовни америкаға өткүзүп бериш-бәрмәслик мәсилиси, канада-хитай мунасивәтлириниң өткүрлишишигә түрткә болған иди.

Нөвәттә корона вируси юқуми сайлам күнтәртипиниң әң муһим темиси болуш билән бир вақитта, уйғурлар мәсилисини өз ‍ичигә алған канаданиң хитай сияситиму сайлам күнтәртипиниң муһим темисиға айлинидиғанлиқи мәлум. Терудониң һакимийәт бешидики либераллар партийәси өзиниң сайлам программисини техи елан қилмиған, хитай мәсилиси униң сайлам программисида қанчилик салмақни игиләйдиғанлиқи мәлум болмисиму, әмма консерватиплар партийәси хитай сияситини сайлам программисиниң муһим күнтәртипигә киргүзгән.

Мутәхәссисләрниң ейтишичә, бу уйғур "ирқий қирғинчилиқи" ни һөкүмәт етирап қилиш, "уйғур мәҗбури әмгикини чәкләш қануни" мақуллаш, "чәт әл агентлирини тизимлаш қануни" чиқирип, хитайниң тәсирини чәкләш қатарлиқ мәзмунларни ‍ө ‍ичигә алған икән.

Консерватиплар партийәсиниң рәиси ерин ‍отул өткән һәптә мухбирларға қилған сөзидә, канаданиң бейҗиң қишлиқ олимпикини байқут қилиши һәққидә тохталған. У дуняниң уйғурларға қилиниватқан "ирқий қирғинчилиқ" ни көрүп туруватқанлиқини тәкитлигән.

Ерин отул мундақ дегән: "шундақ, канада байқут қилишни ойлишиши керәк. Мән ейтқандәк, биз бу җәһәттики қарарни йеқиндин көзитиватимиз. Бейҗиң шуни билиши керәк, дуня уйғурларға қарита елип бериливатқан ирқий қирғинчилиқни көрүватиду. Канада хоккоңда немә ишларниң болғанлиқини, шолинберг, спаров вә ковригларниң вәзийитини көрди."

У йәнә канада тәнтәрбийәчилиригә юқири баһа берип, уларни тәбрикләйдиғанлиқи, шуниң билән бир вақитта мусабиқигә саһибханилиқ қилмақчи болған бир дөләтниң қилмишини етирап қилиш керәклики, униңдәк бир дөләтни мусабиқә билән мукапатлаш керәкму, дегәнни қаттиқ ойлишиш керәклики" ни тәкитлигән.

Бу нөвәтлик сайлам канададики кишилик һоқуқ вә диний җәмийәтләр терудо һөкүмитини уйғурлар мәсилисидә хитайға қарита техиму конкрет җазалаш тәдбирлирини елишқа чақириватқан мәзгилдә ‍өткүзүлиду. Канадалиқ поп, торонто бирләшмә черкавиниң раһиби, "бродвию журнили" ниң обзорчиси кристофер вайт, канададики християн диний җәмийәтлирини вә һөкүмәтни буниңға чақирип келиватқан диний затларниң бири.

Кристофер вайт мундақ дәйду: "мениң әндишәм хитай компартийәси тәрипидин уйғурларға қарита елип бериливатқан ирқий қирғинчилиқ қилмишидур. Мән шуниңға ишинимәнки, дуня һазир садир болуватқан бу қорқунчлуқ қилмишқа мувапиқ инкас қайтурмайватиду. Мениңчә, канадаға ‍охшаш әркин демократик дөләттә яшаватқан биздәк кишиләрниң буниңға күчлүк инкас қайтурушимиз бәк муһим."

Кристофер вайт илгири "йәр шари почтиси" қатарлиқ гезит-жорналларда мақалиләрни елан қилип, уйғурларни қоғдашни тәләп қилған. У йеқинда "йәр шари почтиси" гезитидә елан қилған бир мақалисидә, канададики християн җәмийәтлирини хитайниң уйғурларға қарита елип бериватқан қорқунчлуқ бастурушиға, җүмлидин "меңә ююш, басқунчилиқ, мәҗбурий туғмас қилиш вә һәтта қайта тәрбийәләш лагерлиридики ‍өлүмләргә сүкүт қилмаслиқ" қа чақирған иди. Кристофер вайтниң бу һәқтики мәхсус зияритимизни қобул қилғанда ейтишичә, канаданиң уйғур мәҗбурий әмгәк мәһсулатлирини чәклиши муһим болупла қалмай, униң уйғур мәҗбурий әмгәк күчлирини йөткишини тохтитишму муһим икән. У мундақ деди: "мениңчә, һөкүмәтниң буниңға мувапиқ ‍инкас қайтуруши вә ‍өлчәмлик тәдбирләрни елип, уйғур хәлқини қоғдиши муһим. Шуниң билән бир вақитта мәһбуслар әмгикидә, болупму уйғур қул әмгики билән ишләпчиқирилмиған мәһсулатларниң канадаға киришигә капаләтлик қилишму зөрүр."

Кристофер вайтниң қаришичә, канаданиң хитай һөкүмитигә бесим ишлитип, уйғурларни қоғдиши буниң билән чәклинип қалмай, хитайниң һазирқи қилмишини, җүмлидин уйғурларни мәҗбурий әмгәк карханилириға йөткәшни тохтитишқиму капатлик қилиши керәк икән.

Канададики кишилик һоқуқ паалийәтчилириниң ейтишичә, нөвәттә сайлам дәсләпки басқучта болуп, һазир муназирә көпрәк ички сиясәткә мәркәзләшкән. Бирақ сайлам риқабити әвҗигә чиққанда хитай мәсилиси ташқи сиясәттики әң һалқилиқ муназиригә айлинидикән. Канададики "уйғур һәқлирини қоғдаш қурулуши" ниң директори мәмәт тохти 24-авғуст бу һәқтики зияритимизни қобул қилди.

Мәмәт тохтиниң ейтишичә, консерватиплар партийәси уйғур тәшкилатлириниң бәзи тәләплирини ‍өзиниң сайлам программисиға киргүзгән.

Поп кристофер вайтниң ейтишичә, нөвәттә канададики хиристиян аһалиси уйғур мусапирлирини канадаға қобул қилиш, уйғур мәҗбурий әмгәк мәһсулатлирини чәкләш мәсилилиридә бәлгилик рол ойниялайдикән. Кристофер вайт мундақ деди: "биз қилалайдиған биринчи иш канада христянлириниң уйғурларға немә иш болуватқанлиқини толуқ чүшинишигә ярдәм бериш. Биз қилалайдиған иккинчи иш, биз сүрийә мусапирлар мәсилисидә қилғандәк бизниң бу җәһәттики әндишимизни бизниң парламент әзалириға йәткүзүш. Биз қилишқа тегишлик үчинчи иш, парчә сетиш ширкәтлиригә бесим ишлитип, мәҗбурий әмгәк мәһсулатлирини импорт қилмаслиққа капатлик қилишни тәләп қилиштур."

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт