Uyghurlar kanada parlaméntidiki guwahliq bérish yighinida hökümetni Uyghur mesiliside keskin bolushqa chaqirghan

Muxbirimiz erkin
2018-10-03
Élxet
Pikir
Share
Print
Kanada parlaménti kishilik hoquq komitéti chaqirghan guwahliq bérish yighini bashlinishtin burunqi körünüshi. 2018-Yili 2‏-öktebir, ottawa.
Kanada parlaménti kishilik hoquq komitéti chaqirghan guwahliq bérish yighini bashlinishtin burunqi körünüshi. 2018-Yili 2‏-öktebir, ottawa.
Photo: RFA

Kanada parlaménti awam palatasining xelq'ara kishilik hoquq töwen komitéti 2‏-öktebir guwahliq bérish yighini chaqirip, Uyghurlarning nöwettiki weziyiti, lagérlar mesilisi, musapirlar we kanada hökümitining yuqiriqi mesililerdiki pozitsiyesi qatarliq mesililerde kanadadiki Uyghur jama'itining pikirini alghan.

Xelq'ara kishilik hoquq töwen komitétining re'isi, libéral parlamént ezasi anita wandénbéltning riyasetchilikidiki guwahliq bérish yighinida kanadadiki Uyghur pa'aliyetchi, d u q ning mu'awin re'isi memet toxti guwahliq bergen. Uning qeyt qilishiche, Uyghurlarning jiddiy kishilik hoquq weziyiti kanada we gherbtiki bashqa démokratik döletler téz we keskin inkas qayturushqa tégishlik mesilige aylan'ghan. U kanada parlaméntining qanun chiqirip, kanada hökümitining Uyghur krizisigha derhal küchlük inkas qayturushi kérekliki, chünki bu mesilining zorawanliqqa aylinip, milyonlighan Uyghur we bashqa yerlik milletlerge tesir qiliwatqanliqini bildürgen.

Kanada parlaméntining mezkur guwahliq bérish yighini xitay hökümitining bir milyondek Uyghurni yighiwélish lagérlirigha qamap, ularning chet'eldiki uruq-tughqanlirigha bésim ishlitiwatqan, bu mesile xelq'ara axbarat wasitiliride keng orun élip, amérika, yawropa ittipaqi we b d t kishilik hoquq kéngishini inkasini qozghighan, amérikining bezi xitay shirketlirini we emeldarlirini jazalashni oylawatqanliqi heqqidiki xewerler tarqalghan mezgilde chaqirilghan idi. Memet toxti guwahliq yighinida kanada hökümitining hazirgha qeder bu mesilide keskin bolmighanliqini tenqidlep, kanadaning derhal heriket qilishi kéreklikini tekitligen.

U mundaq deydu: "Men kanada parlaméntining sherqiy türkistan'gha pakit toplash ömiki ewetip, 21‏-esirdiki 'orwélche dölet' ni tekshürüshke we ziyankeshlikke uchrighuchi Uyghurlar bilen sözlishishke chaqirimen. Kanada hökümitining gérmaniye we shiwétsiyege egiship Uyghur musapirlirini xitaygha qayturushni toxtitishini, hazir türkiyede qapsilip qalghan her waqit xitaygha qayturuwétilish xewp astidiki 3-4 mingdek Uyghurni qobul qilishini telep qilimen. Bu kishiler héchqandaq yardemsiz yashashqa mejbur bolmaqta. B d t musapirlar mehkimisining resmiyiti 4 yildin artuq sozulup kétip baridu. Bolupmu balisi chet'elde tughulghan a'ililer perzentige puqraliq alalmighachqa bek éghir ehwal qalmaqta. Xitay hökümiti ulargha kimlik ishlep bermey, ularni qaytip kétishke qistap keldi. Nurghun döletlerde yéngi tughulghanlargha puqraliq heqqi bérilmigechke, yéngi tughulghan Uyghur balilar döletsiz kishilerge aylanmaqta."

Guwahliq bérish yighinida Uyghurlarning weziyiti, yighiwélish lagérlirining ehwali, mejburiy qayturup kétilgen Uyghurlarning aqiwiti, ichki organ sodisi, a'ililerning ayriwétilishi, Uyghur rayonidiki siyasetni yürgüzüwatqan xitay emeldarlirining ehwali, diniy erkinlik mesilisi, Uyghurlarning puqraliq hoquqi, xitayning rohin'ga krizisidiki roli, kanada hökümitining néme ishlarni qilalaydighanliqi qatarliq nurghun mesililer otturigha chüshken.

Yighinda memet toxti awam palata ezasi deywid andérsonning bu rayondiki "Üsti ochuq türme" de yashawatqan yerlik xelqlerning bixeterlik weziyitige da'ir bir so'algha jawab bergende uning "Bir hoquqsiz rayon" gha aylan'ghanliqini ilgiri sürgen.

U mundaq deydu: "B d t xulasighandek, Uyghurlarning wetini Uyghurlar üchün hoquqsiz rayon'gha aylandi. Her 50 métirda bir tekshürüsh ponkiti qurulup, her bir soda sariyi we aptobus békitide tekshürüsh yolgha qoyuldi. Eger siz aptobusqa olturmaqchi bolsingiz réntéginlik tekshürüshke daxil bolisiz. Hetta siz öyingizge we hoylingizgha bixeterlik kamérasi yaki xatirilesh apparati orunlashturushni qobul qilishingiz kérek. Ikki yil mabeynide xitay hökümiti Uyghurlargha mejburiy qan tekshürüsh élip bérip, ularning d n a, köz qarichuqi, qan tipi, barmaq we awaz ewrishkilirini toplidi. Qisqisi, pütün Uyghurlar jinayetchige aylanduruldi."

Guwahliq bérish yighinida otturigha chüshken yene bir so'al Uyghurlarning puqraliq hoquqi mesilisidur. Bu so'alni yene awam palata ezasi deywid undérson otturigha qoyghan. U xitay hökümitining puqralarning yötkilish erkinlikini cheklesh arqiliq ularni jazalaydighanliqini tekitligen hemde)Uyghurlarning( puqraliq hoquqining cheklinishi, ularning bashqa jaygha baralmasliqi, bashqa jaygha köchelmesliki qatarliq ehwallarni sorighan.

Memet toxtining ilgiri sürüshiche, xitay tibetler bilen Uyghurlargha héchqachan özining puqrasidek mu'amile qilip baqmighan. U bu so'algha bergen jawabida hetta xitayning jinayi ishlar qanuninimu Uyghurlargha perqliq tetbiqlaydighanliqini bildürgen. U mundaq deydu: "Xitay héchqachan Uyghurlar bilen tibetlerni özining puqrasidek körüp baqmidi. Shu seweblik xitay asasi qanunida Uyghur, tibet, mongghullarning medeniyiti, térritoriyesi étirap qilin'ghan bolsimu, biraq ular bu milletlerge izchil perqliq mu'amile qilip keldi. Biz puqraliq mesilisige kelsek hetta ular jinayi ishlar dawa qanuninimu Uyghurlar bilen tibetlerge, bolupmu Uyghurlargha perqliq ishlitidu."

Yighinda awam palata ezasi iqrar xalid xanim bezi döletlerning Uyghur musapirlirini xitaygha qayturup bériwatqanliqini otturigha qoyup, xitaygha qayturup bérilgen bu Uyghurlarning aqiwiti shundaqla yene yighiwélish lagérlirining ichki ehwali, bu lagérlarda néme ishlarning boluwatqanliqini sorighan. U xitaygha qayturup bérilgen Uyghurlarning aqiwiti heqqide toxtalghanda "Mejburiy qayturup bérilgen bu Uyghurlargha qayturup bérilgendin kéyin néme ish bolghanliqi" ni sorighan.

Memet toxtining ilgiri sürüshiche, qayturup bérilgen Uyghurlar iz-déreksiz ghayib bolmaqtiken. U Uyghurlarni xitaygha qayturup bérish xitay hökümitining jinayitige shérik bolush bilen oxshash bir mesilige aylan'ghanliqini agahlandurghan. U mundaq deydu: "Bu yil 4‏-ayda gérmaniye bir Uyghurni xata qayturup qoyghan. Bu adem ghayib boldi. Ereb birleshme xelipiliki b d t teripidin musapirliq salahiyiti bérilgen bezi Uyghurlarni qayturuwetkendin kéyin ular ghayib boldi. Misir xitay hökümiti meblegh sélishqa wede bergenliki üchünla ötken yili 7‏-ayda 209 neper Uyghurni qayturup berdi. Ularning hemmisi ghayib boldi. Xitay malaysiyadiki bezi Uyghur ziyalirining a'ile ezalirini görige tütiwalghan. Ular a'ile ezalirini qutquzup qélish üchün qaytip kétip ghayib boldi. Nöwette Uyghurlarni qayturush xeterlik bolupla qalmastin, belki yene xitayning ghayib qiliwétish jinayitige shérik bolush mesilisige aylandi."

Kanada puqrasi erkin haji guwahliq bérish yighinigha qatnashqan Uyghurlarning biri. U charshenbe küni ziyaritimizni qobul qilip, lagérlar mesilisining kanadaning mesilisige aylan'ghanliqi, kanada hökümitining buninggha arilishish mes'uliyiti barliqini ilgiri sürdi.

U mundaq deydu: "Lagér mesilisi chiqmighan waqitta köp sandiki Uyghurlar weten'ge bérip kéleleytti. U waqitning shara'itida anche bilinmigen idi. Texminen ikki yil boldi, téléfon alaqisi üzüldi. Biz mushu yerde turup xatirjem uxlawatqan bolsaqmu, bizning rohimiz, héssiyatimiz wetendiki lagérda ayétiwatqan ademler bilen perqsiz halette turuwatidu. Shexsen men shundaq, kéchisi uxlap qalsam amal yoq, emma uyqumni shundaqla achsam néme dewatqanliqimni özümmu bilelmeymen. Shunga kanadadiki nechche ming Uyghur shundaq yashisaq, bu kanadaning mesilisige aylandi, démektur."

Kanada b d t ning kishilik hoquq yighinlirida Uyghur mesilisini tilgha élip kelgen bolsimu, emma hökümet emeldarlirining resmiy diplomatik sorunlirida ashkara tilgha élishtin özini qachurup kelgen idi. Kanada bash ministiri térido ötken hepte nyu-york shehiride muxbirlarning Uyghurlar heqtiki so'allirigha jawab bérip, "Özining her qétim rehberler bilen körüshkende kishilik hoquqni otturigha qoyup kelgenliki" ni tekitligen. Emma xitayning yaki Uyghurlarning ismini tilgha almighan. Pa'aliyetchiler kanada hökümitining bu mesilide keskin bolmighanliqini tenqidlimekte.

Toluq bet