Канададики уйғур тәшкилати чәт әлләрниң канадаға арилишишини тәкшүрүш комитетидин чекинип чиққан

Вашингтондин мухбиримиз әркин тәйярлиди
2024.02.09
Marie-Josee-Hogue.jpg Канада кубек өлкисиниң сотчиси, комиссар мәрий хосей хог (Marie Josee Hogue) чәтәлликләрниң арилишишини тәкшүргән мустәқил комиссийә үчүн очуқ испат аңлаш йиғинида. 2024-Йили 29-январ.
REUTERS/Blair Gable

Канада өткән һәптә канада баш министириниң буйруқи билән хитайни өз ичигә алған чәт әл һөкүмәтлириниң канаданиң ички ишлириға арилишишини тәкшүрүш комитети қуруп рәсмий иш башлиған. Кубек өлкисиниң сотчиси, мәрий хосей хог (Marie Josee Hogue) рәһбәрликидики бу комитетниң тунҗи қетимлиқ гуваһлиқ йиғини өткән һәптә өткүзүлгән иди. Һалбуки, күтүлмигән йәрдин бу комитетниң 8 тәшкилатидин тәшкил тапқан кишилик һоқуқ бирләшмиси тәркибидики “канада уйғур һәқлирини қоғдаш қурулуши”, бу комитеттин чекинип чиққанлиқини, өзлириниң бу комитетта гуваһлиқ бәрмәйдиғанлиқини елан қилған. “канада уйғур һәқлирини қоғдаш қурулуши” ниң бу қарари, бу комитетниң хизмитигә тәсир көрсәтмисиму, әмма бу вәқә мәзкур комитетиниң тәркиби вә униң ишәнчликликигә тәсир көрситәмду, дегән соал пәйда қилмақта.

“уйғур һәқлирини қоғдаш қурулуши” өткән һәптә елан қилған баянатида, уйғурларниң тәкшүрүшкә иштирак қилмайдиғанлиқини билдүрүп, комитет мәсули мәрий хосе хогни канададики уйғур җамаити вә уларниң юртидики аилилириниң “җиддий бихәтәрлик хәвпигә учриши” ға йол қоюш билән әйиблигән. “уйғур һәқлирини қоғдаш қурулуши” ниң илгири сүрүшичә, хитайниң бирликсәп хизмити билән зич алақиси болған 3 нәпәр канадалиқ хитай сиясийонниң мәзкур комитеттин орун елиши, уларниң наразилиқини қозғиған.

Канада “уйғур һәқлирини қоғдаш қурулуши” ниң иҗраийә директори мәмәт тохти 7-феврал зияритимизни қобул қилип, бу 3 нәпәр хитай сиясийонниң канада дөләтлик хәвпсизлик идариси тәрипидин хитай билән мунасивити бар, дәп қаралған шәхсләр икәнликини билдүрди.

“уйғур һәқлирини қоғдаш қурулуши” ниң қәйт қилишичә, улар мәзкур комитетниң мәсули мәрий хусе хогниң канада дөләтлик хәвпсизлик идариси хитай билән бағлиниши бар, дәп қараватқан канада парламент әзаси хән доң, канададики маркһам шәһриниң муавин шәһәр башлиқи чен гоҗи, канада кеңәш палата әзаси ху йүәнбавларға толуқ һоқуқ бәргәнликидин биарам болған.

Ваһаләнки,  мәзкур комитетниң мәсули мәрий хосе хог, өткән дүшәнбә күни, йәни 29-январ өткүзгән тунҗи қетимлиқ гуваһлиқ йиғинида, тәкшүрүшниң адил елип берилиши керәкликини ейтқан. Мәрий хосе хог мундақ дегән: “бу комиссийә хизмәт тәртипиниң адил болушиға капаләтлик қилиш асасида өзиниң низамдики һоқуқини йүргүзүши керәк. Тәкшүрүш комиссийәсиниң роли пакитларни ениқлап һәқиқий әһвалниң тегигә йетиштур. (Комиссийә) өзиниң һоқуқи бойичә конкрет мәсилиләрни байқашта һәқиқәтни обйектип тәкшүрүп, хуласә чиқириду вә һөкүмәткә тәвсийә бериду.”

Мустәқил тәкшүрүш комитетиниң тәркибидики кишилик һоқуқ бирләшмиси вәкиллиридин, канада “лавре макдоналдс институти” ниң алий тәтқиқатчиси, адвокат сараһ тейч (Sarah Teich) ниң көрситишичә, бу комитетниң тәкшүрүш нишани хитай билән чәклинип қалмайдикән. Сараһ тейч 7-феврал бу һәқтики зияритимизни қобул қилғанда мундақ деди: “бу тәкшүрүш чәт әлниң канаданиң ишлириға арилишиш әһвалиға  қарап чиқиду. Бу, 2019 - вә 2021-йиллиридики сайламниму өз ичигә алиду. Шуңа тәкшүрүш хитайға охшаш бир қисим дөләтләрни нуқта қилсиму, лекин униң четилиш даириси кәңри болиду. Тизимликтики дөләтләр әһвалға қарап йәнә көпийиши мумкин. Бизниң бирләшмә гуруппимизға қарисиңиз, хитай, шуниң билән бир вақитта йәнә еритрейә, куба, ефийопийәләрни өз ичигә алған пәрқлиқ истибдат һакимийәтләрни нуқта қилған муһаҗирәт тәшкилатлириниң барлиқини көрисиз. Биз истибдат һакимийәтләрниң канадаға арилишишиға кәң даирилик нуқтидин, шундақла муһаҗирәттики топлуқларни бастурушиға қарап чиқимиз.”

Униң ейтишичә, “уйғур һәқлирини қоғдаш қурулуши” ниң комитеттин чекинип чиқишиниң улар нуқтисидин “һәқлиқ әндишиси” бар икән. Сараһ тейч мундақ дәйду: “бу улар үчүнму интайин мүшкүл, чүнки мән бу комитетта башқиларғиму вәкиллик қилимән. Шуңа мениң бирдинбир ейталайдиғиним шуки, сизму билисиз, улар өзлириниң нуқтиинәзиридин тоғра қарар чиқарди. Әлвәттә, мән буниң ундақ асан әмәсликини билимән.”

“уйғур һәқлирини қоғдаш қурулуши” ниң комитеттин чекинип чиқиши, комитетниң инавитигә қандақ тәсир көрситиши гуманлиқ бир соал болуп қалмақта. Сараһ тейч уйғурларниң чекинип чиқиши, комитетта шаһитларниң қалмиғанлиқини көрсәтмисиму, бирақ уйғурларниң болмаслиқи әпсуслинарлиқ һадисә икәнликини билдүрди. Сараһ тейч мундақ дәйду: “бирләшмә гуруппимиздики қалғанлар давамлиқ қатнишиватиду. Билгиниңиздәк, мениң буни артуқчә тиятирлаштурушумниң һаҗити йоқ. Бу әмди комитетта зиянкәшликкә учриғучиларниң авази болмайдиғанлиқидин дерәк бәрмәйду. Әлвәттә, уйғурларниң авазиниң болмаслиқи һес қилиниду. Һалбуки, уларниң буниңға қатнишиштин бәһримән болалмаслиқи әпсуслинарлиқ һадисә.”

Канададики “йәр шари хәвәрлири”гезити 2023-йилиниң башлирида, канада дөләт хәвпсизлик идарисидики мәнбәләргә асаслинип бәргән бир хәвиридә, хән доңниң 2019-йили либераллар партийәсиниң намзати болушта торонтодики хитай консулханисиниң ярдимигә еришкәнлики, хитай консулханисиниң хитай оқуғучилирини вә пешқәдәм хитай пуқралирини хән доңға биләт ташлиши үчүн сәпәрвәр қилғанлиқи илгири сүрүлгән. Хән доң бу әйибләшләрни рәт қилиш билән бир вақитта либераллар партийәсидин истепа бәргән, әмма мустәқил парламент әзасилиқ орнини сақлап қалған. Канада “йәр шари почтиси” ниң билдүрүшичә, канада парламенти 2021-йили 2- айда “уйғур ирқий қирғинчилиқи қарар лайиһәси”, шундақла 2023-йили 2-айда, 10 миң уйғурни канадаға көчүрүп келиш қарар лайиһәсини авазға қойғанда, хән доң һәр иккилисигә аваз беришкә қатнашмиғанкән. Шуниң бир вақитта канада кеңәш палатасиниң 2021-йили 6-айда, “уйғур ирқий қирғинчилиқ қарар лайиһәси” ни аз пәрқ билән рәт қилишидиму, кеңәш палата әзаси ху йүәнбавниң һалқилиқ рол ойниғанлиқи қәйт қилинмақта. Канада таратқулириниң билдүрүшичә, әйни вақитта ху йүәнбав канаданиң хитайниң уйғурларға тутқан муамилисини тәнқид қилмаслиқи керәкликини, чүнки канаданиңму бурун йәрлик хәлқләргә зулум қилғанлиқини ейтқанкән.

Һалбуки, ху йүәнбав (Woo, Yuen Pau  ) 8-феврал радийомизда, уйғур тәшкилатиниң комитеттин чекинип чиқишидин әпсусланғанлиқи, униң қарарини қайта ойлишишини үмид қилидиғанлиқини билдүрди. Биз парламент әзаси хән доң (Han Dong)билән кеңәш палата әзаси ху йүәнбавға хәт йезип, уларниң инкасини сориған болсақму, әмма хән доң һазирға қәдәр соалимизға җаваб бәрмиди. Ху йүәнбав бизгә қайтурған язма инкасида мундақ дегән: “мән уйғур тәшкилатиниң тәкшүрүштин чекинип чиқишидин әпсусландим. Уларниң қарарини қайта ойлишишини үмид қилимән”. Униң көрситишичә, бу тәшкилатниң уни комитеттин сиқип чиқармақчи болуши, барлиқ көз қарашларға қулақ селинмиған бир тәкшүрүш, “сахта әйибләшләрни қанунлаштуруштин ибарәт бир хәвп” пәйда қилидикән. У, “бу хата әйибләшниң зиянкәшликигә учриғучи канадалиқларда кәмсиниш хәвпини кәлтүрүп чиқиридиғанлиқи” ни ейтқан.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.