Канададики уйғур тәшкилати һөкүмәтни уйғур ирқий қирғинчилиқиға қарши тәдбир алмаслиқ билән әйибләп сотқа әрз қилған

Мухбиримиз әркин
2022.02.09
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
Канада парламенти хитайниң уйғурларға қарита “ирқий қирғинчилиқ қилған-қилмиғанлиқи” ни қарар қилиду Канада парламентида ечилған йиғиндин көрүнүш. 2021-Йили 25-январ, оттава, канада.
REUTERS

Чәт әлдики уйғур тәшкилатлири хитайниң уйғурларға ирқий қирғинчилиқ қилғанлиқини җавабкарлиққа тартишта, хитайға һәмкарлашқан яки ‍өзиниң хәлқара әһдинамиләрдики ирқий қирғинчилиққа қарши туруш мәҗбурийитини ада қилмиған дөләтләрниму җавабкарлиққа тартмақта. Канададики “уйғур һәқлирини һимайә қилиш қурулуши” дәл бу хил механизимға илтиҗа қилған тәшкилатларниң бири болди.

Мәлум болушичә, “уйғур һәқлирини һимайә қилиш қурулуши” өткән һәптә канаданиң монтериял шәһридики бир федирал сот мәһкимисигә әрз сунуп, канада һөкүмитини уйғурлар учриған ирқий қирғинчилиқни тохтитиш үчүн тәдбир қолланмаслиқ, б д т ниң ирқий қирғинчилиққа қарши туруш әһдинамисидики мәҗбурийиитини ада қилмаслиқ билән әйиблигән.

Әрзнамидә йәнә сотниң хитайда уйғурларға қарита елип берилған бастурушни “ирқий қирғинчилиқ” дәп ениқлима бериши, шундақла һөкүмәтниң бу җәһәттики мәҗбурийитини ада қилмиғанлиқиға чарә-тәдбир көрүши тәләп қилинған.

Мәзкур делониң монтериял шәһиридики адвокати филип ларочел (Philippe Larochelle) ниң тәкитлишичә, бу әрз канада һөкүмитиниң уйғурлар учриған ирқий қирғинчилиққа қарши һечқандақ иш қилмиғанлиқини җавабкарлиққа тартишни мәқсәт қилидикән.

Филип ларочел 8-январ күни зияритимизни қобул қилғанда мундақ деди: “бу әрз канаданиң шинҗаңдики уйғурлар учриған ирқий қирғинчилиқниң алдини елишта һечқанда иш қилмиғанлиқиға аиттур. Шуңа бу әрз сотчидин канаданиң өз мәсулийитини йетәрлик ада қилмай, ирқий қирғинчилиқ әһдинамисиға хилаплиқ қилғанлиқиға һөкүм қилишини қоғлишиду. Чүнки канада һөкүмити бу ирқий қирғинчилиқ тоғрисида һечқандақ иш қилмиди. Бу әрз сотқа канада һөкүмитиниң һечқандақ иш қилмиғанлиқини елан қилдуруш арқилиқ, канада һөкүмитини техиму көп ишларни қилишқа мәҗбурлайду.”

Филип ларочелниң ейтишичә, ирқий қирғинчилиқ җинайити канада туприқида йүз бәрмигән болсиму, бирақ канада хәлқара әһдинамиға имза қойған вә уни тәстиқлиған дөләт болуш сүпитидә бу хил җинайәтниң алдини елиш вәзиписи бар икән. Филип ларочел мундақ деди: “канада ирқий қирғинчилиқ ‍әһдинамисини имзалиған вә уни тәстиқлиған. Әгәр сиз бу әһдинамини имзалиған болсиңиз, бундақ еғир җинайәт садир қилинса, сизниң униң алдини елиш вәзипиңиз болиду. Шуңа канаданиң униңға имза қойған дөләт болуш сүпитидә бу җинайәт һәрқандақ җайда, һәтта хитайда йүз бәрсиму, униң алдини елиш вәзиписи бар.”

Филип ларочелниң ашкарилишичә, улар әрзнамидә канада һөкүмитиниң ‍иҗра қилишини тәләп қилған бир тизимлик сунған.

Филип ларочел бу тизилик һәққидә тохтилип, мундақ дәйду: “әрзнамидә биз канаданиң хитайдики ирқий қирғинчилиқни тосуш үчүн елишқа тегишлик тәдбирләргә аит бир тизимлик бәрдуқ. Тизимликтики бу тәдбирләрниң бири, хитайда йүз бериватқан бу ишни ‛ирқий қирғинчилиқ‚ дәп аташ, униңдин ‍өзини қачурмаслиқтур. Униңдин башқа канада қилалайдиған ишлардин мәҗбурий әмгәк мәһсулатлирини импорт қилмаслиқ, ирқий қирғинчилиқтин қачқанларни орунлаштуруш, башқа дөләтләр билән һәмкарлишип, ирқий қирғинчилиқниң ‍алдини елиш, униңдин қачқанларни хитайға қайтурмаслиқ қатарлиқ тәдбирләр бар.”

Бу, уйғур тәшкилатлириниң хитайни җавабкарлиққа тартиш яки башқа дөләтләрниң хәлқара әһдинамилардики мәҗбурийитигә хилаплиқ қилишини җавабкарлиққа тартиш тоғрисида хәлқара җинайи ишлар соти яки дөләтләрниң рәсмий ичкий қанун механизимиға илтиҗа қилған 3-делодур. Канада парламентиниң авам палатаси хитайниң уйғурларға ирқий қирғинчилиқ қилғанлиқини елан қилған дунядики тунҗи парламент болсиму, бирақ канада һөкүмити буни етирап қилиш вә униңға қарши тәдбирләрни елишта әзмилик қилиш билән әйиблинип кәлгән.

Мутәхәссисләрниң ейтишичә, хәлқар ирқий қирғинчилиқ әдинамиси дөләтләрниң ноқул ‍өзи ирқий қирғинчилиқ қилишини чәкләпла қалмай, бәлки башқа дөләтләргә ирқий қирғинчилиқниң алдини елиш яки җазалаш вәзиписи йүклигән икән.

Канададики оттава университети қанун факултетиниң нюбергер-җейсен намидики хәлқара тоқунушларни һәл қилиш программисиниң профессори, кишилик һоқуқ тәтқиқати вә тәрбийәләш мәркизиниң дериктори җон пәкер(John Packer) 9-феврал күни бу һәқтики зияритимизни қобул қилғанда, мундақ деди: “ирқий қирғинчилиқ әһдинамисидики мәҗбурийәт пәқәт (дөләтләрниң) өзи ноқул ирқий қирғинчилиқ қилмаслиқиға яки ‍өзиниң башқуруш тәвәликидики ирқий қирғинчилиқниң алдини елишиға қаритилмиған. Башқичә қилип ейтқанда, мәсилән, бу әһдинамидә көрситилгәндәк қунун турғузуп, ирқий қирғинчилиқ қилмишлирини чәкләш яки униңға хилаплиқ қилған шәхсләрни җазалашму бу мәсулийәтниң бири.”

Җон пәкер йәнә хәлқара әһдинамә дөләтләргә һәрқандақ җайдики ирқий қирғинчилиқниң алдини елиш мәсулийити артқанлиқини билдүрди. Җон пәкер мундақ деди: “(дөләтләрниң) йәнә бир мәсулийити дөләтләр ирқий қирғинчилиқ яки ирқий қирғинчилиқ урунушиға һәмшерик болушқа болмайду. Бу мәзкур әһдинаминиң әң җанлиқ нуқтиси. Бирақ әһдинаминиң үң һалқилиқ нуқтиси униң 1-маддисидур. Һәттә әһдинаминиң темисму ирқий қирғинчилиқниң алдини елиш вә уни җазалаш. Униңда ирқий қирғинчилиқ қәйәрдә йүз бәрсә бәрсун, дөләтләрниң биринчи қәдәмдә тәдбир қоллинип, униң алдини елиши тәләп қилиниду.”

“уйғур һәқлирини һимайә қилиш қурулуши” ниң ейтишичә, канада федирал сот мәһкимиси уларниң әрзини қобул қилип, рәсмий дело турғузған болсиму, лекин сот вақти техи бекитилмигән. Канададики бәзи мутәхәссисләрниң ейтишичә, әгәр сот әрздарларни һәқлиқ, дәп һөкүм қилса, бу канада һөкүмитиниң ‍уйғур мәсилисигә тутқан сияситидики нурғун бошлуқларни толдурудикән.

Канададики раул волленберг кишилик һоқуқ мәркизиниң мутәхәссиси, адвокат юнаһ диямонд(Yunah Diamond) 8-феврал бу һәқтики зияритимини қобул қилип мундақ диди: “һөкүмәт буниңға мәлум җәһәттин инкас қайтуриду. Чүнки бу қарарни дөләт ичидики мустәқил бир сот чиқарған болиду. Бу лондон мустәқил хәлқ сотиниң чиқарған қусурсиз қараридин кейинки йәнә бир һөкүм болиду. Хитайниң ирқий қирғинчилиқ қиливатқанлиқи бизниң мустәқил қанун мутәхәссислиримизни өз ичигә алған башқа мутәхәссисләр тәрипидинму оттуриға қоюлди. Шуңа ‍охшашла бу канада сотиниң қарариға айлиниши мумкин. Бу әһвалда канада һөкүмити кишилик һоқуқниң асаси болған ирқий қирғинчилиқ әһдинамисидики мәсулийитигә көз юмалмайду.”

Юнаһ диямондниң ейтишичә, бу дело наһайити алаһидә бир әрз болуп, хитайниң ирқий қирғинчилиқ қиливатқанлиқи җиддий реаллиқ икән. У бу әрз застаделларниң қарари билән бу җәһәттики “муһим бошлуқни толдуридикән.”

У йәнә сотниң қандақ қарар чиқиридиғанлиқини билмәйдиғанлиқи, бирақ униң юқириқи қарарни чиқириши үчүн йетәрлик дәлилләрниң барлиқини билдүрди. У мундақ деди: “сот тағдәк топланған барлиқ дәлилләр вә хәвәрләрни һәмдә мән юқирида тәкитләп өткән лондон мустәқил хәлқ сотиниң қарарини, шундақла бу җәһәттики гуваһлиқларни көздә тутуп қарар чиқириду. Бу йәрдә юқириқи қарарни чиқириш үчүн нурғун материял вә йетәрлик һөҗҗәтләр бар. ‛уйғур һәқлирини һимайә қилиш қурулуши‚ еһтияҗлиқ дәлилләр билән тәминлиди.”

Хәлқара әһдинамидә дөләтләрниң һәрқандақ бир җайдики ирқий қирғинчилиқ шәписини аңлиған һаман һәрикәткә ‍өтүши тәләп қилиниду. Пәрәз қилинишичә, канададики сотта һөкүмәтниң уйғурларға ирқий қирғинчилиқ қилиниватқанлиқини қачан аңлимиғанлиқи муназирә қилиниши мумкин икән.

Оттава университетидики профессор җон пәкер бу тоғрисида мундақ дәйду: “хәлқара адаләт мәһкимиси дөләтләрниң ирқий қирғинчилиқниң алдини елиш мәҗбуритини ениқ шәрһийлигән. Бу әһдинаминиң өзидиму ениқ шәрһийләнгән. Әлвәттә, алдини елиш мәҗбурийити ирқий қирғинчилиқ рәсмий елан қилиништин бурун йүз бериши керәк. Болмиса униң һечқандақ мәнтиқиси болмайду. Дөләтләрниң ‍ирқий қирғинчилиқниң алдини ‍елиш мәҗбурийити һәрқандақ дөләтниң ирқий қирғинчилиқниң җиддий хәвпи барлиқини билишидин башлиниду. Бизниң әрзимиз канада һөкүмитиниң буниңға аит нурғун учурларға еришкәнликини асас қилипла қалмай, бәлки канада авам палатасиниң буниңдин хели бурунла бирдәк аваз билән қарар мақуллап, ирқий қирғинчилиқ йүз бериватқанлиқини етирап қилишиниму өз ичигә алиду. Бу ирқий қирғинчилиқ хәвпиниң әң әқәллий дәлилидур.”

Мәзкур делониң адвокати филип лоречелниң ейтишичә, улар әрзнамидә хитайниң ирқий қирғинчилиқиға аит йетәрлик дәлилләрни юллиған.

Филип лоречел мундақ дәйду: “биз нурғун дәлилләрни йоллидуқ. Лекин биз техи дәлилләрниң һәммисини йоллап болмидуқ. Чүнки биз тизимликимиздә алди билән канада авам палатаси ташқий ишлар комитетиниң қарарини йоллидуқ. Улар бу қарарни нурғун шаһитларниң гуваһлиқини аңлиғандин кейин чиқарған. Биз йәнә хитайдики бу ирқий қирғинчилиқ йүз бериватқанда, униңға шаһит болған шаһитларниң дәлиллирини йоллидуқ. Шундақла биз башқа дөләт парламентлириниң буни ‛ирқий қирғинчилиқ‚ дәп бекиткән қарарлирини, (лондон) уйғур мустәқил хәлқ сотиниң қарарини йоллидуқ. Шуңа ирқий қирғинчилиқ йүз бериватқанлиқиға аит дәлилләрниң салмиқи наһайити еғир вә йетәрлик дәриҗидә көп.”

Канада парламентиниң авам палатаси өткән йили 2-айда бирдәк аваз билән қарар мақуллап, хитайниң уйғурларға тутқан муамилисини “ирқий қирғинчилиқ” дәп елан қилған иди. Канада авам палатаси хитайниң һәркитини “ирқий қирғинчилиқ” дегән тунҗи ғәрб парламенти болуп, шуниңдин буянқи бир йил ичидә хитайниң һәркитини “ирқий қирғинчилиқ” дәп елан қилған ғәрбтики һөкүмәт вә парламентлар аз дегәндә 8 гә йетип барған. Техи йеқинда франсийә парламетни хитайниң қилмишини “‍ирқий қирғинчилиқ” дегән иди.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт