Kanadadiki Uyghur teshkilati hökümetni Uyghur irqiy qirghinchiliqigha qarshi tedbir almasliq bilen eyiblep sotqa erz qilghan

Muxbirimiz erkin
2022.02.09
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
Kanada parlaménti xitayning Uyghurlargha qarita “Irqiy qirghinchiliq qilghan-qilmighanliqi” ni qarar qilidu Kanada parlaméntida échilghan yighindin körünüsh. 2021-Yili 25-yanwar, ottawa, kanada.
REUTERS

Chet eldiki Uyghur teshkilatliri xitayning Uyghurlargha irqiy qirghinchiliq qilghanliqini jawabkarliqqa tartishta, xitaygha hemkarlashqan yaki ‍özining xelq'ara ehdinamilerdiki irqiy qirghinchiliqqa qarshi turush mejburiyitini ada qilmighan döletlernimu jawabkarliqqa tartmaqta. Kanadadiki “Uyghur heqlirini himaye qilish qurulushi” del bu xil méxanizimgha iltija qilghan teshkilatlarning biri boldi.

Melum bolushiche, “Uyghur heqlirini himaye qilish qurulushi” ötken hepte kanadaning montériyal shehridiki bir fédiral sot mehkimisige erz sunup, kanada hökümitini Uyghurlar uchrighan irqiy qirghinchiliqni toxtitish üchün tedbir qollanmasliq, b d t ning irqiy qirghinchiliqqa qarshi turush ehdinamisidiki mejburiyi'itini ada qilmasliq bilen eyibligen.

Erznamide yene sotning xitayda Uyghurlargha qarita élip bérilghan basturushni “Irqiy qirghinchiliq” dep éniqlima bérishi, shundaqla hökümetning bu jehettiki mejburiyitini ada qilmighanliqigha chare-tedbir körüshi telep qilin'ghan.

Mezkur déloning montériyal shehiridiki adwokati filip larochél (Philippe Larochelle) ning tekitlishiche, bu erz kanada hökümitining Uyghurlar uchrighan irqiy qirghinchiliqqa qarshi héchqandaq ish qilmighanliqini jawabkarliqqa tartishni meqset qilidiken.

Filip larochél 8-yanwar küni ziyaritimizni qobul qilghanda mundaq dédi: “Bu erz kanadaning shinjangdiki Uyghurlar uchrighan irqiy qirghinchiliqning aldini élishta héchqanda ish qilmighanliqigha a'ittur. Shunga bu erz sotchidin kanadaning öz mes'uliyitini yéterlik ada qilmay, irqiy qirghinchiliq ehdinamisigha xilapliq qilghanliqigha höküm qilishini qoghlishidu. Chünki kanada hökümiti bu irqiy qirghinchiliq toghrisida héchqandaq ish qilmidi. Bu erz sotqa kanada hökümitining héchqandaq ish qilmighanliqini élan qildurush arqiliq, kanada hökümitini téximu köp ishlarni qilishqa mejburlaydu.”

Filip larochélning éytishiche, irqiy qirghinchiliq jinayiti kanada tupriqida yüz bermigen bolsimu, biraq kanada xelq'ara ehdinamigha imza qoyghan we uni testiqlighan dölet bolush süpitide bu xil jinayetning aldini élish wezipisi bar iken. Filip larochél mundaq dédi: “Kanada irqiy qirghinchiliq ‍ehdinamisini imzalighan we uni testiqlighan. Eger siz bu ehdinamini imzalighan bolsingiz, bundaq éghir jinayet sadir qilinsa, sizning uning aldini élish wezipingiz bolidu. Shunga kanadaning uninggha imza qoyghan dölet bolush süpitide bu jinayet herqandaq jayda, hetta xitayda yüz bersimu, uning aldini élish wezipisi bar.”

Filip larochélning ashkarilishiche, ular erznamide kanada hökümitining ‍ijra qilishini telep qilghan bir tizimlik sun'ghan.

Filip larochél bu tizilik heqqide toxtilip, mundaq deydu: “Erznamide biz kanadaning xitaydiki irqiy qirghinchiliqni tosush üchün élishqa tégishlik tedbirlerge a'it bir tizimlik berduq. Tizimliktiki bu tedbirlerning biri, xitayda yüz bériwatqan bu ishni ‛irqiy qirghinchiliq‚ dep atash, uningdin ‍özini qachurmasliqtur. Uningdin bashqa kanada qilalaydighan ishlardin mejburiy emgek mehsulatlirini import qilmasliq, irqiy qirghinchiliqtin qachqanlarni orunlashturush, bashqa döletler bilen hemkarliship, irqiy qirghinchiliqning ‍aldini élish, uningdin qachqanlarni xitaygha qayturmasliq qatarliq tedbirler bar.”

Bu, Uyghur teshkilatlirining xitayni jawabkarliqqa tartish yaki bashqa döletlerning xelq'ara ehdinamilardiki mejburiyitige xilapliq qilishini jawabkarliqqa tartish toghrisida xelq'ara jinayi ishlar soti yaki döletlerning resmiy ichkiy qanun méxanizimigha iltija qilghan 3-délodur. Kanada parlaméntining awam palatasi xitayning Uyghurlargha irqiy qirghinchiliq qilghanliqini élan qilghan dunyadiki tunji parlamént bolsimu, biraq kanada hökümiti buni étirap qilish we uninggha qarshi tedbirlerni élishta ezmilik qilish bilen eyiblinip kelgen.

Mutexessislerning éytishiche, xelq'ar irqiy qirghinchiliq edinamisi döletlerning noqul ‍özi irqiy qirghinchiliq qilishini cheklepla qalmay, belki bashqa döletlerge irqiy qirghinchiliqning aldini élish yaki jazalash wezipisi yükligen iken.

Kanadadiki ottawa uniwérsitéti qanun fakultétining nyubérgér-jéysén namidiki xelq'ara toqunushlarni hel qilish programmisining proféssori, kishilik hoquq tetqiqati we terbiyelesh merkizining dériktori jon pekér(John Packer) 9-féwral küni bu heqtiki ziyaritimizni qobul qilghanda, mundaq dédi: “Irqiy qirghinchiliq ehdinamisidiki mejburiyet peqet (döletlerning) özi noqul irqiy qirghinchiliq qilmasliqigha yaki ‍özining bashqurush tewelikidiki irqiy qirghinchiliqning aldini élishigha qaritilmighan. Bashqiche qilip éytqanda, mesilen, bu ehdinamide körsitilgendek qunun turghuzup, irqiy qirghinchiliq qilmishlirini cheklesh yaki uninggha xilapliq qilghan shexslerni jazalashmu bu mes'uliyetning biri.”

Jon pekér yene xelq'ara ehdiname döletlerge herqandaq jaydiki irqiy qirghinchiliqning aldini élish mes'uliyiti artqanliqini bildürdi. Jon pekér mundaq dédi: “(Döletlerning) yene bir mes'uliyiti döletler irqiy qirghinchiliq yaki irqiy qirghinchiliq urunushigha hemshérik bolushqa bolmaydu. Bu mezkur ehdinamining eng janliq nuqtisi. Biraq ehdinamining üng halqiliq nuqtisi uning 1-maddisidur. Hette ehdinamining témismu irqiy qirghinchiliqning aldini élish we uni jazalash. Uningda irqiy qirghinchiliq qeyerde yüz berse bersun, döletlerning birinchi qedemde tedbir qollinip, uning aldini élishi telep qilinidu.”

“Uyghur heqlirini himaye qilish qurulushi” ning éytishiche, kanada fédiral sot mehkimisi ularning erzini qobul qilip, resmiy délo turghuzghan bolsimu, lékin sot waqti téxi békitilmigen. Kanadadiki bezi mutexessislerning éytishiche, eger sot erzdarlarni heqliq, dep höküm qilsa, bu kanada hökümitining ‍uyghur mesilisige tutqan siyasitidiki nurghun boshluqlarni toldurudiken.

Kanadadiki ra'ul wollénbérg kishilik hoquq merkizining mutexessisi, adwokat yunah diyamond(Yunah Diamond) 8-féwral bu heqtiki ziyaritimini qobul qilip mundaq didi: “Hökümet buninggha melum jehettin inkas qayturidu. Chünki bu qararni dölet ichidiki musteqil bir sot chiqarghan bolidu. Bu london musteqil xelq sotining chiqarghan qusursiz qararidin kéyinki yene bir höküm bolidu. Xitayning irqiy qirghinchiliq qiliwatqanliqi bizning musteqil qanun mutexessislirimizni öz ichige alghan bashqa mutexessisler teripidinmu otturigha qoyuldi. Shunga ‍oxshashla bu kanada sotining qararigha aylinishi mumkin. Bu ehwalda kanada hökümiti kishilik hoquqning asasi bolghan irqiy qirghinchiliq ehdinamisidiki mes'uliyitige köz yumalmaydu.”

Yunah diyamondning éytishiche, bu délo nahayiti alahide bir erz bolup, xitayning irqiy qirghinchiliq qiliwatqanliqi jiddiy ré'alliq iken. U bu erz zastadéllarning qarari bilen bu jehettiki “Muhim boshluqni tolduridiken.”

U yene sotning qandaq qarar chiqiridighanliqini bilmeydighanliqi, biraq uning yuqiriqi qararni chiqirishi üchün yéterlik delillerning barliqini bildürdi. U mundaq dédi: “Sot taghdek toplan'ghan barliq deliller we xewerlerni hemde men yuqirida tekitlep ötken london musteqil xelq sotining qararini, shundaqla bu jehettiki guwahliqlarni közde tutup qarar chiqiridu. Bu yerde yuqiriqi qararni chiqirish üchün nurghun matériyal we yéterlik höjjetler bar. ‛Uyghur heqlirini himaye qilish qurulushi‚ éhtiyajliq deliller bilen teminlidi.”

Xelq'ara ehdinamide döletlerning herqandaq bir jaydiki irqiy qirghinchiliq shepisini anglighan haman heriketke ‍ötüshi telep qilinidu. Perez qilinishiche, kanadadiki sotta hökümetning Uyghurlargha irqiy qirghinchiliq qiliniwatqanliqini qachan anglimighanliqi munazire qilinishi mumkin iken.

Ottawa uniwérsitétidiki proféssor jon pekér bu toghrisida mundaq deydu: “Xelqara adalet mehkimisi döletlerning irqiy qirghinchiliqning aldini élish mejburitini éniq sherhiyligen. Bu ehdinamining özidimu éniq sherhiylen'gen. Elwette, aldini élish mejburiyiti irqiy qirghinchiliq resmiy élan qilinishtin burun yüz bérishi kérek. Bolmisa uning héchqandaq mentiqisi bolmaydu. Döletlerning ‍irqiy qirghinchiliqning aldini ‍élish mejburiyiti herqandaq döletning irqiy qirghinchiliqning jiddiy xewpi barliqini bilishidin bashlinidu. Bizning erzimiz kanada hökümitining buninggha a'it nurghun uchurlargha érishkenlikini asas qilipla qalmay, belki kanada awam palatasining buningdin xéli burunla birdek awaz bilen qarar maqullap, irqiy qirghinchiliq yüz bériwatqanliqini étirap qilishinimu öz ichige alidu. Bu irqiy qirghinchiliq xewpining eng eqelliy delilidur.”

Mezkur déloning adwokati filip loréchélning éytishiche, ular erznamide xitayning irqiy qirghinchiliqigha a'it yéterlik delillerni yullighan.

Filip loréchél mundaq deydu: “Biz nurghun delillerni yolliduq. Lékin biz téxi delillerning hemmisini yollap bolmiduq. Chünki biz tizimlikimizde aldi bilen kanada awam palatasi tashqiy ishlar komitétining qararini yolliduq. Ular bu qararni nurghun shahitlarning guwahliqini anglighandin kéyin chiqarghan. Biz yene xitaydiki bu irqiy qirghinchiliq yüz bériwatqanda, uninggha shahit bolghan shahitlarning delillirini yolliduq. Shundaqla biz bashqa dölet parlaméntlirining buni ‛irqiy qirghinchiliq‚ dep békitken qararlirini, (london) Uyghur musteqil xelq sotining qararini yolliduq. Shunga irqiy qirghinchiliq yüz bériwatqanliqigha a'it delillerning salmiqi nahayiti éghir we yéterlik derijide köp.”

Kanada parlaméntining awam palatasi ötken yili 2-ayda birdek awaz bilen qarar maqullap, xitayning Uyghurlargha tutqan mu'amilisini “Irqiy qirghinchiliq” dep élan qilghan idi. Kanada awam palatasi xitayning herkitini “Irqiy qirghinchiliq” dégen tunji gherb parlaménti bolup, shuningdin buyanqi bir yil ichide xitayning herkitini “Irqiy qirghinchiliq” dep élan qilghan gherbtiki hökümet we parlaméntlar az dégende 8 ge yétip barghan. Téxi yéqinda fransiye parlamétni xitayning qilmishini “‍Irqiy qirghinchiliq” dégen idi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.