Канада парламенти хитайниң уйғурларға қарита "ирқий қирғинчилиқ қилған-қилмиғанлиқи" ни қарар қилиду

Мухбиримиз әркин
2021-02-19
Share
Канада парламенти хитайниң уйғурларға қарита Канада парламентида ечилған йиғиндин көрүнүш. 2021-Йили 25-январ, оттава, канада.
REUTERS

Канада парламентиниң авам палатаси келәр һәптә аваз берип, хитайниң уйғурларға ирқий қирғинчилиқ қиливатқанлиқини етирап қилиш тоғрисидики тәклип лайиһәсигә қарар бериду. Бу тәклип лайиһисини авам палатасиниң консерватиплар партийәсидин болған әзаси майкел чоң сунған болуп, у буниңдин икки һәптә аввал өзиниң авам палатасида бундақ тәклип лайиһәси сунидиғанлиқини елан қилғаниди.

Униң тәклип лайиһиси канаданиң америкиға охшаш хитайниң уйғурларға қаратқан зиянкәшликини "ирқий қирғинчилиқ" дәп етирап қилиш, хәлқара олимпик комитетиға 2022-йиллиқ бейҗиң қишлиқ олимпик мусабиқини башқа дөләткә йөткәшни илтимас қилиш қатарлиқ мәзмунларни өз ичигә алған.

Тәклип лайиһиси 18-феврал күни канада парламентиниң авам палатасида пүтүн бир күн дегүдәк қаттиқ муназирә қилинди. Йиғинда майкел чоң сөз қилип, дәлилләрниң ениқ икәнлики, ирқий қирғинчилиқ йүз бериватқанлиқи, канаданиң буниңға қарап турмаслиқи, өз мәсулийитини ада қилиши керәкликини билдүргән.

Майкел чоң мундақ дәйду: "канада ирқий қирғинчилиқ әһдинамисигә тәрәпдар дөләт. Әһдинаминиң 1-маддисида ирқий қирғинчилиқ башқа дөләттә йүз бәрсиму, униң алдини елиш канаданиң мәсулийити икәнлики көрситилгән. Униң 4-маддисида канаданиң ирқий қирғинчилиқни, хусусән ирқий қирғинчилиқ садир қилғучиларни җазалаш мәсулийити ениқ баян қилинған. Бу мәсулийәт бир мәҗбурийәт болуп, хәлқара қанунниң өлчимидур".

Майкел чоңниң тәкитлишичә, нөвәттә уйғурларға қарита ирқий қирғинчилиқи йүз бериватқанлиқи ениқ болуп, канада өзиниң мәсулийитидин қачмаслиқи керәк икән. У: "һечким ирқий қирғинчилиқ етирап қилинса, дәрһал тохтайду, дәп һесаблимайду. Бирақ етирап қилиш буниң ядролуқ тунҗи қәдими. Канада нурғун йиллар аввал ирқий айримичилиққа қарши турғандәк бу дуняни һәрикәткә өтүшкә ениқ чақириштур. Рәис ханим, дәлилләр наһайити ениқ, ирқий қирғинчилиқи йүз бериватиду. Канада өзиниң ирқий қирғинчилиқ әһдинамисидики мәсулийитидин қачмаслиқи, ирқий қирғинчилиқни етирап қилиш үчүн беләт ташлиши лазим. Биз чоқум рәһбәрлик ролимизни намаян қилишимиз, позитсийәмизни ипадилишимиз, бу тәклип лайиһиси чоқум мақуллиниши керәк" дегән.

Йиғинда консерватип авам палата әзаси гарнет гейниюс, хитайниң уйғурларға ирқий қирғинчилиқ йүргүзүватқанлиқи бир реаллиқ икәнлики вә авам палатасиниң бу реаллиқни етирап қилишини тәләп қилған. У мундақ дегән: "бүгүн биз авам палатасини аддий, әмма мүшкүл мәсилигә, хитай һөкүмитиниң ирқий қирғинчилиқ йүргүзүватқанлиқ реаллиқини етирап қилишқа чақириватимиз. Мән сөзүмдә бурун бу һәқтики дәлил-испатларни аңлимиғанларниң бәһримән болуши үчүн бу реаллиқни диққитигә сунимән. Шуниси маңа аянки, тәтқиқатчилар, мутәхәссисләр вә шуниңдәк пакитни көздин кәчүргәнләр арисида бу реаллиққа қарита җиддий ихтилап йоқ".

Гарнет гейниюс, хитайниң уйғур "ирқий қирғинчилиқи" да б д т әһдинамисиниң "ирқий қирғинчилиқ" тоғрисидики 5 хил тәбириниң һәммисигә хилаплиқ қилғанлиқини билдүргән. Униң тәкитлишичә, бу тәбирләрниң биригә хилаплиқ қилиш "ирқий қирғинчилиқ" дәп бекитиш үчүн йетәрлик икән. Гарнет гениюс: "мениң хизмәтдашлирим ейтип өткәндәк әһдинаминиң бир маддисиға хилаплиқ қилишниң өзи ‹ирқий қирғинчилиқ' садир қилғанлиқни бекитиш үчүн йетәрлик. Хитай һөкүмитиниң уйғурларға тутқан муамилиси 5 хил тәбириниң һәммисигә чүшкәндәк қилиду".

Гарнет гениюсниң ейтишичә, болупму конкрет дәлил-испатлар хитайниң ирқий қирғинчилиқ әһдинамисиниң к вә д бөләклиридики "бир топниң турмуш шараитиға бузғунчилиқ қилип, уларни ғәрәзлик һалда пүтүнләй яки қисмән йоқитиш, туғутни чәкләп, толдурувалғусиз зиянкәшлик қилиш қилмишини садир қилғанлиқи" ни көрсәтмәктә икән.

Консерватипларниң бу тәклип лайиһиси канада парламентидики башқа өктичи партийәләрниңму қоллишиға еришкән. Канадада һакимийәт бешидики либераллар партийәсиниң бәзи парламент әзалириму уйғурларға ирқий қирғинчилиқ йүргүзүлүватқанлиқини етирап қилған. Либерал парламент әзаси самер зубәри илгири радийомизниң зияритини қобул қилип, парламент кишилик һоқуқ төвән комитетиниң өткән йили мақуллиған "ирқий қирғинчилиқ" қарарида чиң туридиғанлиқини билдүргән иди.

У түнүгүнки йиғинда һәр қайси партийәләрниң ихтилапни қайрип қоюп, ортақ пикир һасил қилишини тәшәббус қилған. Самер зубәри: "у комитетта биз пикир ихтилаплиримизни қайрип қоюп, инсанпәрвәрлик мәсилисигә мәркәзләшкән. Биз шәхс вә парламент әзаси болуш сүпитимиздә пикир ихтилапимизни қайрип қоюп, бу җиддий кризисни қолға алдуқ. Биз шаһитларниң гуваһлиқини аңлиғандин кейин, шу нуқтиларда бир қарарға кәлдуқ. Биринчидин шинҗаң уйғур аптоном районида инсанийәткә қарши еғир җинайәт йүз бериватқанлиқини қарар қилдуқ", дегән.

Униң тәкитлишичә бу мәсилидә канада вә хәлқара җәмийәт дәрһал һәрикәткә өтүши күрәк икән. У: "биз канаданиң ш у а р да 5-чоң мәбләғ салғучи икәнликини билимиз. Парламент әзалири, дуняниң һәр қайси җайлиридики хәлқләр бизни көрүватиду. Мән һәр бириңларға шуни демәкчи, канадалиқларға вә хәлқарадикиләрниң күчи бар, силәрниң һәрикәткә өтүшкә күчүңлар бар".

Мәлум болушичә, бу тәклип лайиһиси 22-феврал авам палатасида авазға қоюлидикән. Әгәр бу тәклип мақулланса, канада парламенти хитайниң уйғурларға тутқан муамилисини "ирқий қирғинчилиқ" дәп рәсмий тонуған болиду. Канададики кишилик һоқуқ паалийәтчилириниң қаришичә, бу тәклип лайиһисиниң авам палатасида көп санлиқ аваз билән мақуллиниш еһтималлиқи юқири икән. Канададики уйғур кишилик һоқуқ паалийәтчиси мәмәт тохти әпәнди 19-феврал бу һәқтики зияритимизни қобул қилди.

Мәмәт тохти әпәндиниң қаришичә, хитай гөрүгә түтивалған канада пуқралириниң ақивити һөкүмәтниң хитайниң һәрикитини "ирқий қирғинчилиқ" дәп дәп етирап қилишини қийинлаштурмақта икән. У, һөкүмәтниң буни "ирқий қирғинчилиқ" дәп етирап қилсақ, хитайниң гөрүдики канада гиражданлириға зиянкәшлик қилип қойиду. Уларға зиянкәшлик қилип қойса, буниң өзлиригә сиясий бәдили болиду, дәп әнсирәйдиғанлиқини билдүрди.

Канада баш министири тредо, хитайниң уйғур инсан һәқлирини еғир дәпсәндә қиливатқанлиқини етирап қилсиму, лекин униң қилмиши "ирқий қирғинчилиқ" тәшкил қилидиғанлиқини етирап қилиштин өзини қачуруп кәлди. Тредо, 16-феврал канада таратқулириниң зияритини қобул қилғанда, "ирқий қирғинчилиқ" дегән сөзниң салмиқи интайин еғирлиқини, уни пәқәт "ениқ вә тоғра" болғандила ишлитишкә капаләтлик қилишни тәкитлигән. Униң бу мәсилидики позитсийәси авам палатасида консерватипларниң қаттиқ тәнқидлишигә учриди.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт