Kanada parlaménti xitayning Uyghurlargha qarita "Irqiy qirghinchiliq qilghan-qilmighanliqi" ni qarar qilidu

Muxbirimiz erkin
2021-02-19
Share
Kanada parlaménti xitayning Uyghurlargha qarita Kanada parlaméntida échilghan yighindin körünüsh. 2021-Yili 25-yanwar, ottawa, kanada.
REUTERS

Kanada parlaméntining awam palatasi kéler hepte awaz bérip, xitayning Uyghurlargha irqiy qirghinchiliq qiliwatqanliqini étirap qilish toghrisidiki teklip layihesige qarar béridu. Bu teklip layihisini awam palatasining konsérwatiplar partiyesidin bolghan ezasi maykél chong sun'ghan bolup, u buningdin ikki hepte awwal özining awam palatasida bundaq teklip layihesi sunidighanliqini élan qilghanidi.

Uning teklip layihisi kanadaning amérikigha oxshash xitayning Uyghurlargha qaratqan ziyankeshlikini "Irqiy qirghinchiliq" dep étirap qilish, xelq'ara olimpik komitétigha 2022-yilliq béyjing qishliq olimpik musabiqini bashqa döletke yötkeshni iltimas qilish qatarliq mezmunlarni öz ichige alghan.

Teklip layihisi 18-féwral küni kanada parlaméntining awam palatasida pütün bir kün dégüdek qattiq munazire qilindi. Yighinda maykél chong söz qilip, delillerning éniq ikenliki, irqiy qirghinchiliq yüz bériwatqanliqi, kanadaning buninggha qarap turmasliqi, öz mes'uliyitini ada qilishi kéreklikini bildürgen.

Maykél chong mundaq deydu: "Kanada irqiy qirghinchiliq ehdinamisige terepdar dölet. Ehdinamining 1-maddisida irqiy qirghinchiliq bashqa dölette yüz bersimu, uning aldini élish kanadaning mes'uliyiti ikenliki körsitilgen. Uning 4-maddisida kanadaning irqiy qirghinchiliqni, xususen irqiy qirghinchiliq sadir qilghuchilarni jazalash mes'uliyiti éniq bayan qilin'ghan. Bu mes'uliyet bir mejburiyet bolup, xelq'ara qanunning ölchimidur".

Maykél chongning tekitlishiche, nöwette Uyghurlargha qarita irqiy qirghinchiliqi yüz bériwatqanliqi éniq bolup, kanada özining mes'uliyitidin qachmasliqi kérek iken. U: "Héchkim irqiy qirghinchiliq étirap qilinsa, derhal toxtaydu, dep hésablimaydu. Biraq étirap qilish buning yadroluq tunji qedimi. Kanada nurghun yillar awwal irqiy ayrimichiliqqa qarshi turghandek bu dunyani heriketke ötüshke éniq chaqirishtur. Re'is xanim, deliller nahayiti éniq, irqiy qirghinchiliqi yüz bériwatidu. Kanada özining irqiy qirghinchiliq ehdinamisidiki mes'uliyitidin qachmasliqi, irqiy qirghinchiliqni étirap qilish üchün bélet tashlishi lazim. Biz choqum rehberlik rolimizni namayan qilishimiz, pozitsiyemizni ipadilishimiz, bu teklip layihisi choqum maqullinishi kérek" dégen.

Yighinda konsérwatip awam palata ezasi garnét géyniyus, xitayning Uyghurlargha irqiy qirghinchiliq yürgüzüwatqanliqi bir ré'alliq ikenliki we awam palatasining bu ré'alliqni étirap qilishini telep qilghan. U mundaq dégen: "Bügün biz awam palatasini addiy, emma müshkül mesilige, xitay hökümitining irqiy qirghinchiliq yürgüzüwatqanliq ré'alliqini étirap qilishqa chaqiriwatimiz. Men sözümde burun bu heqtiki delil-ispatlarni anglimighanlarning behrimen bolushi üchün bu ré'alliqni diqqitige sunimen. Shunisi manga ayanki, tetqiqatchilar, mutexessisler we shuningdek pakitni közdin kechürgenler arisida bu ré'alliqqa qarita jiddiy ixtilap yoq".

Garnét géyniyus, xitayning Uyghur "Irqiy qirghinchiliqi" da b d t ehdinamisining "Irqiy qirghinchiliq" toghrisidiki 5 xil tebirining hemmisige xilapliq qilghanliqini bildürgen. Uning tekitlishiche, bu tebirlerning birige xilapliq qilish "Irqiy qirghinchiliq" dep békitish üchün yéterlik iken. Garnét géniyus: "Méning xizmetdashlirim éytip ötkendek ehdinamining bir maddisigha xilapliq qilishning özi 'irqiy qirghinchiliq' sadir qilghanliqni békitish üchün yéterlik. Xitay hökümitining Uyghurlargha tutqan mu'amilisi 5 xil tebirining hemmisige chüshkendek qilidu".

Garnét géniyusning éytishiche, bolupmu konkrét delil-ispatlar xitayning irqiy qirghinchiliq ehdinamisining k we d bölekliridiki "Bir topning turmush shara'itigha buzghunchiliq qilip, ularni gherezlik halda pütünley yaki qismen yoqitish, tughutni cheklep, tolduruwalghusiz ziyankeshlik qilish qilmishini sadir qilghanliqi" ni körsetmekte iken.

Konsérwatiplarning bu teklip layihisi kanada parlaméntidiki bashqa öktichi partiyelerningmu qollishigha érishken. Kanadada hakimiyet béshidiki libérallar partiyesining bezi parlamént ezalirimu Uyghurlargha irqiy qirghinchiliq yürgüzülüwatqanliqini étirap qilghan. Libéral parlamént ezasi samér zuberi ilgiri radiyomizning ziyaritini qobul qilip, parlamént kishilik hoquq töwen komitétining ötken yili maqullighan "Irqiy qirghinchiliq" qararida ching turidighanliqini bildürgen idi.

U tünügünki yighinda her qaysi partiyelerning ixtilapni qayrip qoyup, ortaq pikir hasil qilishini teshebbus qilghan. Samér zuberi: "U komitétta biz pikir ixtilaplirimizni qayrip qoyup, insanperwerlik mesilisige merkezleshken. Biz shexs we parlamént ezasi bolush süpitimizde pikir ixtilapimizni qayrip qoyup, bu jiddiy krizisni qolgha alduq. Biz shahitlarning guwahliqini anglighandin kéyin, shu nuqtilarda bir qarargha kelduq. Birinchidin shinjang Uyghur aptonom rayonida insaniyetke qarshi éghir jinayet yüz bériwatqanliqini qarar qilduq", dégen.

Uning tekitlishiche bu mesilide kanada we xelq'ara jem'iyet derhal heriketke ötüshi kürek iken. U: "Biz kanadaning sh u a r da 5-chong meblegh salghuchi ikenlikini bilimiz. Parlamént ezaliri, dunyaning her qaysi jayliridiki xelqler bizni körüwatidu. Men her biringlargha shuni démekchi, kanadaliqlargha we xelq'aradikilerning küchi bar, silerning heriketke ötüshke küchünglar bar".

Melum bolushiche, bu teklip layihisi 22-féwral awam palatasida awazgha qoyulidiken. Eger bu teklip maqullansa, kanada parlaménti xitayning Uyghurlargha tutqan mu'amilisini "Irqiy qirghinchiliq" dep resmiy tonughan bolidu. Kanadadiki kishilik hoquq pa'aliyetchilirining qarishiche, bu teklip layihisining awam palatasida köp sanliq awaz bilen maqullinish éhtimalliqi yuqiri iken. Kanadadiki Uyghur kishilik hoquq pa'aliyetchisi memet toxti ependi 19-féwral bu heqtiki ziyaritimizni qobul qildi.

Memet toxti ependining qarishiche, xitay görüge tütiwalghan kanada puqralirining aqiwiti hökümetning xitayning herikitini "Irqiy qirghinchiliq" dep dep étirap qilishini qiyinlashturmaqta iken. U, hökümetning buni "Irqiy qirghinchiliq" dep étirap qilsaq, xitayning görüdiki kanada girazhdanlirigha ziyankeshlik qilip qoyidu. Ulargha ziyankeshlik qilip qoysa, buning özlirige siyasiy bedili bolidu, dep ensireydighanliqini bildürdi.

Kanada bash ministiri trédo, xitayning Uyghur insan heqlirini éghir depsende qiliwatqanliqini étirap qilsimu, lékin uning qilmishi "Irqiy qirghinchiliq" teshkil qilidighanliqini étirap qilishtin özini qachurup keldi. Trédo, 16-féwral kanada taratqulirining ziyaritini qobul qilghanda, "Irqiy qirghinchiliq" dégen sözning salmiqi intayin éghirliqini, uni peqet "Éniq we toghra" bolghandila ishlitishke kapaletlik qilishni tekitligen. Uning bu mesilidiki pozitsiyesi awam palatasida konsérwatiplarning qattiq tenqidlishige uchridi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet