Канадада уйғур районидики мәҗбурий әмгәк мәсилиси һәққидә ахбарат йиғини ечилди

Мухбиримиз җәвлан
2022-04-22
Share
Канадада уйғур районидики мәҗбурий әмгәк мәсилиси һәққидә ахбарат йиғини ечилди Канадада яшаватқан уйғур паалийәтчи мәмәт тохти әпәнди йиғинда сөзлимәктә. (Вақти вә орни ениқ әмәс)
Memet Tohtining FB hésabatidin élindi

Америка ташқий ишлар министирлиқи 12-апрел күни һәр қайси дөләтләрниң кишилик һоқуқ әһвали тоғрулуқ йиллиқ доклатини елан қилип, хитайниң өткән бир йилда уйғур вә башқа мусулман хәлқләргә ирқий қирғинчилиқ вә инсанийәткә қарши җинайәт өткүзүп келиватқанлиқини көрсәткәниди. Бу доклат елан қилинип һәптә өткәндә, канададики кишилик һоқуқ адвокатлири, кишилик һоқуқ тәшкилатлири, уйғур паалийәтчилири вә ислам дини тәшкилатлиридин тәркип тапқан 26 тәшкилат бирлишип, хитайдики мәҗбурий әмгәккә четишлиқи болған канада карханилирини ашкара тәкшүрүшни қаттиқ тәләп қилған.

Мәзкур тәшкилатлар бирләшмиси канада кархана мупәттишлики (CORE) дин хитайдики мәҗбурий әмгәк билән четишлиқи болған 14 ширкәтни тәкшүрүшни тәләп қилған, канададики бу 14 ширкәтниң ичидә 12 ширкәт кийим-кечәк содиси, 2 ширкәт канчилиқ билән шуғуллинидикән, бу ширкәтләрниң ичидә костко, найке, зара, волмарт, амазон қатарлиқ даңлиқ ширкәтләрниң канададики тармақлириму бар икән.

Канада кархана мутәпәттишлики 2019-йил қурулған орган болуп, канададики ташқи сода карханилириниң кишилик һоқуқни дәпсәндә қилиш қилмишини тәкшүридикән; гәрчә бу орган сот орунлириға охшаш бирәр шәхс яки карханиларға конкрет һәрикәт қоллиниш һоқуқиға игә болмисиму, карханиларға чүшкән әрз-шикайәтни ашкарилаш вә тәшвиқ қилиш ролини ойнайдикән.

Канададики 26 тәшкилат бирләшмиси канада кархана мупәттишликигә тәләпнамә сунғандин кейин, 4-айниң 21-күни уйғур районидики мәҗбурий әмгәк вәзийити һәққидә ахбарат тор йиғини ачти. Йиғинға қатнашқан мутәхәсисләр вә паалийәтчиләр канада кархана мупәттишлики, җүмлидин уйғурлар мәсилисигә көңүл бөлүватқан барлиқ шәхс вә орунларға уйғур районидики мәҗбурий әмгәк әһвалидин толуқ мәлумат бәрди һәмдә бу мәсилигә җиддий қараш вә тәдбир елишқа чақириқ қилди.

Йиғинда канададики хәлқара кишилик һоқуқ адвокати, канада кархана мутәпәттишликигә сунулған доклатниң аптори сара теч (Sarah Teich) канададики 14 карханиниң хитайдики кишилик һоқуқ дәпсәндичиликигә четишлиқ болған испатлириниң толуқ икәнликини тилға алди вә уйғурларни мәҗбурий әмгәккә селишниң әмәлийәттә уйғурларни бастуруш вә уларға ирқий қирғинчилиқ йүргүзүшниң бир қисми икәнликини оттуриға қойди. У канада кархана мупәттишликиниң мәсулийити һәққидә тохтилип мундақ деди: “уйғур районида сода қиливатқан ширкәтләр кишилик һоқуқ өлчимигә риайә қилиши керәк. Мана бу канада кархана мупәттишлики ишханисиниң қурулуш сәвәби. 2019-Йили канада баш министири җастин троду чәт әлдә сода қиливатқан канада ширкәтлириниң кишилик һоқуққа һөрмәт қилишиға капаләтлик қилиш үчүн бу ишханини қурған. Әгәр у ширкәтләр кишилик һоқуққа һөрмәт қилмиса, ундақта кишилик һоқуқ дәпсәндичилики җинайитиниң мәсулийитини үстигә елиши керәк. Биз бүгүн әтигән сунған толуқлима материялда ширкәтләрниң бу мәсилигә болған инкаси билдүрүлди вә тәптишләрниң бу ширкәтләрни тәкшүрүшиниң муһимлиқи тәкитләнди. Канада кархана мупәттишлики бу ширкәтләрниң уйғур мәҗбурий әмгикидин пайдиланғанлиқини тәкшүрүши керәк, бу башқа дөләтләр үчүнму бир үлгә һесаблиниду”.

Йиғинда коммунизм қурбанлири хатирә фондиниң алий тәтқиқатчиси адриян зенз уйғур районидики мәҗбурий әмгәк вәзийити һәққидә қисқичә доклат бәрди. У сөзидә, уйғур районидики мәҗбурий әмгәкниң 2000-йилдин башланған болсиму, ши җинпиң дәвригә кәлгәндә юқири пәллигә чиққанлиқини, 2014-йил ашкариланған хитай һөҗҗәтлиридин қариғанда, униң иқтисадий пиландин бәкрәк сиясий пилан икәнликини, лагерға соланғанларниң завутларда қул қилинғанлиқини, йеридин айриветилгән деһқанларниң әрзан әмгәк күчи болушқа мәҗбурланғанлиқини, уйғурлар зор миқдарда ичкири хитайға йөткилиш җәрянида адәм әткәсчилики җинайитиниң қурбанлириға айланғанлиқини, әмма хитайниң буларни “уйғурларни ишқа орунлаштуруш вә намратлиқтин қутулдуруш” дәп тәшвиқ қилип келиватқанлиқини оттуриға қойди. У мундақ деди: “мөлчәримчә, шинҗаңда һазир 1 милйон 600 миң әтрапида аз санлиқ милләт пуқраси мәҗбурий әмгәк күчи қилип йөткәп ишлитилмәктә. Уйғурлар ешинча әмгәк күчи сүпитидә хитайниң башқа җайлириға йөткәлсә, башқа өлкиләрдин кәлгәнләр уйғурларниң орнини толдурмақта. Хитай һөкүмити әмгәк күчини йөткәш арқилиқ уйғур райониниң нопус қурулмисини өзгәртип, уйғурларни өзиниң мәһәллисидин, өз мәдәнийәти, дини вә тилидин айрип ташлимақта. Хитайниң шәрқидики өлкиләр шинҗаңға ярдәм бериш намида нәччә милярд долларлиқ чоң завутларни қурди, буларниң ичидә лагер билән биваситә мунасивәтлик завутлар бар. Намратлиқни түгитимиз дәп қурған завутлири әмгәк күчини йөткәп келиш билән тәрәққий қилиду. Әмгәк күчини мәҗбурий йөткәш инсанийәткә қарши җинайәттур, чүнки пуқраларни өзлириниң разилиқи болмай туруп өй-маканидин айриветиш, уларни мәһәлливи, аиливи һоқуқидин айриветиш демәктур. Бу хил җинайи қилмишлар бу районда һәқиқәтән ирқий қирғинчилиқ йүз бериватқанлиқини васитилик һалда көрситип бериду”.

Канададики “уйғур һәқлирини қоғдаш қурулуши” ниң директори мәмәт тохти бу йиғинда қилған сөзидә, дуняниң һәр қайси җайлиридики һөкүмәтсиз тәшкилатларниң һәр қайси дөләтләрни бу қорқунчлуқ вәзийәткә қарши тәдбир елишқа чақирип кәлгән болсиму, бу мәсилиниң йәнила һәл қилинмай келиватқанлиқини, гәрчә америка бу җәһәттә әмәлий бир қәдәм алған болсиму, ғәрбтики башқа дөләтләрниң бирәр тәдбир қолланмайватқанлиқини билдүрди. У хитай һөкүмитиниң һазирму уйғурларни деһқанчилиқ мәйданлири вә завутларда қул қилип ишлитиватқанлиқини, ичкири хитайға нурғун әмгәк күчи йөткәватқанлиқини билдүрүп өткәндин кейин мундақ деди: “канада кархана мупәттишлики мустәқил бир назарәт оргини болуш сүпити билән чәт әлдики канада ширкәтлиридин кишилик һоқуққа һөрмәт қилишни тәләп қилиши керәк, һазирқидәк җиддий вәзийәттә бу вәзипини орунлаш наһайити муһим, биз бу мупәттишликниң биз дәватқан карханиларни толуқ тәкшүрүшини вә нәтиҗисини җамаәткә пат арида ашкарилишини үмид қилимиз”.

Америкалиқ васкетболчи, тонулған кишилик һоқуқ паалийәтчиси әнәс кантәрму бу йиғинға тәклип билән қатнашқан болуп, у өзиниң уйғурлар дуч кәлгән ирқий қирғинчилиқни қандақ билгәнлики вә хитайниң бу җинайитигә қарши қандақ һәрикәткә өткәнликини баян қилди. У америкадики нурғун топ чолпанлири вә башқа даңлиқ кишиләрниң мәнпәәтни биринчи орунға қойидиғанлиқини, хитай һәққидә гәп болса өзини қачуридиғанлиқини, кишилик һоқуқ мәсилисини өзлиригә мунасивәтсиз дәп ойлайдиғанлиқини билдүргәндин кейин мундақ деди: “ечинарлиқи шуки, көплигән тәнһәрикәтчиләр әхлақни, принсипни, қиммәт қарашни әмәс, пул-мални таллайду. Әмма мән даим улардин: әгәр сениң анаң, қизиң яки сиңлиң йиғивелиш лагерида һәр күни қийин-қистаққа вә басқунчилиққа учриса қандақ қилаттиң?” дегән мәсилини сораймән. У йәнә мәҗбурий әмгәкни тохтитиш үчүн қанун чиқиришниң муһимлиқини билдүрүп: “биз мәҗбурий әмгәкниң алдини алидиған бир қанунни мақуллидуқ, бу қанун хитайни нәччә милярд доллар зиянға учритиду. Мәнчә силәрму шундақ қилишиңлар керәк. Әгәр базардин бир нәрсә алған болсиңиз, әгәр у хитайда ясалған болса шу җайида ташлап қоюң. Һеч болмиса мушуни болсиму қилайсиз”.

Бу йиғинға йәнә канада-хоң коң алақилишиш орниниң башлиқи глория фуң ((Gloria Fung, канада тибәт комитетиниң иҗраийә мудири шерап терчин (Sherap Terchin) қатарлиқлар қатнишип, канадада уйғур районидики мәҗбурий әмгәкни тохтитиш һәққидә қанун чиқиришниң зөрүрлүки һәққидә пикир бәрди.

Йиғиндин мәлум болушичә, 2021-йил канада һөкүмити канада ширкәтлириниң мәҗбурий әмгәктин нәп елишиниң алдини алидиғанлиқи һәққидә вәдә бәргән һәмдә ширкәтләрниң барлиқ чариләрни қоллинип, мәҗбурий әмгәккә четишлиқ мәһсулатларни импорт қилмаслиқини үмид қилған болсиму, көрүнәрлик нәтиҗигә еришәлмигән. Шуңа бу қетимқи ахбарат йиғини канада кархана мупәттишлики вә канада һөкүмитини уйғур райондики мәҗбурий әмгәккә четишлиқ карханиларға тәдбир қоллинишқа һәйдәкчи болуш үчүн ечилған икән.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт