Kanadada Uyghur rayonidiki mejburiy emgek mesilisi heqqide axbarat yighini échildi

Muxbirimiz jewlan
2022-04-22
Share
Kanadada Uyghur rayonidiki mejburiy emgek mesilisi heqqide axbarat yighini échildi Kanadada yashawatqan Uyghur pa'aliyetchi memet toxti ependi yighinda sözlimekte. (Waqti we orni éniq emes)
Memet Tohtining FB hésabatidin élindi

Amérika tashqiy ishlar ministirliqi 12-aprél küni her qaysi döletlerning kishilik hoquq ehwali toghruluq yilliq doklatini élan qilip, xitayning ötken bir yilda Uyghur we bashqa musulman xelqlerge irqiy qirghinchiliq we insaniyetke qarshi jinayet ötküzüp kéliwatqanliqini körsetkenidi. Bu doklat élan qilinip hepte ötkende, kanadadiki kishilik hoquq adwokatliri, kishilik hoquq teshkilatliri, Uyghur pa'aliyetchiliri we islam dini teshkilatliridin terkip tapqan 26 teshkilat birliship, xitaydiki mejburiy emgekke chétishliqi bolghan kanada karxanilirini ashkara tekshürüshni qattiq telep qilghan.

Mezkur teshkilatlar birleshmisi kanada karxana mupettishliki (CORE) din xitaydiki mejburiy emgek bilen chétishliqi bolghan 14 shirketni tekshürüshni telep qilghan, kanadadiki bu 14 shirketning ichide 12 shirket kiyim-kéchek sodisi, 2 shirket kanchiliq bilen shughullinidiken, bu shirketlerning ichide kostko, nayké, zara, wolmart, amazon qatarliq dangliq shirketlerning kanadadiki tarmaqlirimu bar iken.

Kanada karxana mutepettishliki 2019-yil qurulghan organ bolup, kanadadiki tashqi soda karxanilirining kishilik hoquqni depsende qilish qilmishini tekshüridiken؛ gerche bu organ sot orunlirigha oxshash birer shexs yaki karxanilargha konkrét heriket qollinish hoquqigha ige bolmisimu, karxanilargha chüshken erz-shikayetni ashkarilash we teshwiq qilish rolini oynaydiken.

Kanadadiki 26 teshkilat birleshmisi kanada karxana mupettishlikige telepname sun'ghandin kéyin, 4-ayning 21-küni Uyghur rayonidiki mejburiy emgek weziyiti heqqide axbarat tor yighini achti. Yighin'gha qatnashqan mutexesisler we pa'aliyetchiler kanada karxana mupettishliki, jümlidin Uyghurlar mesilisige köngül bölüwatqan barliq shexs we orunlargha Uyghur rayonidiki mejburiy emgek ehwalidin toluq melumat berdi hemde bu mesilige jiddiy qarash we tedbir élishqa chaqiriq qildi.

Yighinda kanadadiki xelq'ara kishilik hoquq adwokati, kanada karxana mutepettishlikige sunulghan doklatning aptori sara téch (Sarah Teich) kanadadiki 14 karxanining xitaydiki kishilik hoquq depsendichilikige chétishliq bolghan ispatlirining toluq ikenlikini tilgha aldi we Uyghurlarni mejburiy emgekke sélishning emeliyette Uyghurlarni basturush we ulargha irqiy qirghinchiliq yürgüzüshning bir qismi ikenlikini otturigha qoydi. U kanada karxana mupettishlikining mes'uliyiti heqqide toxtilip mundaq dédi: “Uyghur rayonida soda qiliwatqan shirketler kishilik hoquq ölchimige ri'aye qilishi kérek. Mana bu kanada karxana mupettishliki ishxanisining qurulush sewebi. 2019-Yili kanada bash ministiri jastin trodu chet elde soda qiliwatqan kanada shirketlirining kishilik hoquqqa hörmet qilishigha kapaletlik qilish üchün bu ishxanini qurghan. Eger u shirketler kishilik hoquqqa hörmet qilmisa, undaqta kishilik hoquq depsendichiliki jinayitining mes'uliyitini üstige élishi kérek. Biz bügün etigen sun'ghan toluqlima matériyalda shirketlerning bu mesilige bolghan inkasi bildürüldi we teptishlerning bu shirketlerni tekshürüshining muhimliqi tekitlendi. Kanada karxana mupettishliki bu shirketlerning Uyghur mejburiy emgikidin paydilan'ghanliqini tekshürüshi kérek, bu bashqa döletler üchünmu bir ülge hésablinidu”.

Yighinda kommunizm qurbanliri xatire fondining aliy tetqiqatchisi adriyan zénz Uyghur rayonidiki mejburiy emgek weziyiti heqqide qisqiche doklat berdi. U sözide, Uyghur rayonidiki mejburiy emgekning 2000-yildin bashlan'ghan bolsimu, shi jinping dewrige kelgende yuqiri pellige chiqqanliqini, 2014-yil ashkarilan'ghan xitay höjjetliridin qarighanda, uning iqtisadiy pilandin bekrek siyasiy pilan ikenlikini, lagérgha solan'ghanlarning zawutlarda qul qilin'ghanliqini, yéridin ayriwétilgen déhqanlarning erzan emgek küchi bolushqa mejburlan'ghanliqini, Uyghurlar zor miqdarda ichkiri xitaygha yötkilish jeryanida adem etkeschiliki jinayitining qurbanlirigha aylan'ghanliqini, emma xitayning bularni “Uyghurlarni ishqa orunlashturush we namratliqtin qutuldurush” dep teshwiq qilip kéliwatqanliqini otturigha qoydi. U mundaq dédi: “Mölcherimche, shinjangda hazir 1 milyon 600 ming etrapida az sanliq millet puqrasi mejburiy emgek küchi qilip yötkep ishlitilmekte. Uyghurlar éshincha emgek küchi süpitide xitayning bashqa jaylirigha yötkelse, bashqa ölkilerdin kelgenler Uyghurlarning ornini toldurmaqta. Xitay hökümiti emgek küchini yötkesh arqiliq Uyghur rayonining nopus qurulmisini özgertip, Uyghurlarni özining mehellisidin, öz medeniyeti, dini we tilidin ayrip tashlimaqta. Xitayning sherqidiki ölkiler shinjanggha yardem bérish namida nechche milyard dollarliq chong zawutlarni qurdi, bularning ichide lagér bilen biwasite munasiwetlik zawutlar bar. Namratliqni tügitimiz dep qurghan zawutliri emgek küchini yötkep kélish bilen tereqqiy qilidu. Emgek küchini mejburiy yötkesh insaniyetke qarshi jinayettur, chünki puqralarni özlirining raziliqi bolmay turup öy-makanidin ayriwétish, ularni mehelliwi, a'iliwi hoquqidin ayriwétish démektur. Bu xil jinayi qilmishlar bu rayonda heqiqeten irqiy qirghinchiliq yüz bériwatqanliqini wasitilik halda körsitip béridu”.

Kanadadiki “Uyghur heqlirini qoghdash qurulushi” ning diréktori memet toxti bu yighinda qilghan sözide, dunyaning her qaysi jayliridiki hökümetsiz teshkilatlarning her qaysi döletlerni bu qorqunchluq weziyetke qarshi tedbir élishqa chaqirip kelgen bolsimu, bu mesilining yenila hel qilinmay kéliwatqanliqini, gerche amérika bu jehette emeliy bir qedem alghan bolsimu, gherbtiki bashqa döletlerning birer tedbir qollanmaywatqanliqini bildürdi. U xitay hökümitining hazirmu Uyghurlarni déhqanchiliq meydanliri we zawutlarda qul qilip ishlitiwatqanliqini, ichkiri xitaygha nurghun emgek küchi yötkewatqanliqini bildürüp ötkendin kéyin mundaq dédi: “Kanada karxana mupettishliki musteqil bir nazaret orgini bolush süpiti bilen chet eldiki kanada shirketliridin kishilik hoquqqa hörmet qilishni telep qilishi kérek, hazirqidek jiddiy weziyette bu wezipini orunlash nahayiti muhim, biz bu mupettishlikning biz dewatqan karxanilarni toluq tekshürüshini we netijisini jama'etke pat arida ashkarilishini ümid qilimiz”.

Amérikaliq waskétbolchi, tonulghan kishilik hoquq pa'aliyetchisi enes kantermu bu yighin'gha teklip bilen qatnashqan bolup, u özining Uyghurlar duch kelgen irqiy qirghinchiliqni qandaq bilgenliki we xitayning bu jinayitige qarshi qandaq heriketke ötkenlikini bayan qildi. U amérikadiki nurghun top cholpanliri we bashqa dangliq kishilerning menpe'etni birinchi orun'gha qoyidighanliqini, xitay heqqide gep bolsa özini qachuridighanliqini, kishilik hoquq mesilisini özlirige munasiwetsiz dep oylaydighanliqini bildürgendin kéyin mundaq dédi: “Échinarliqi shuki, köpligen tenheriketchiler exlaqni, prinsipni, qimmet qarashni emes, pul-malni tallaydu. Emma men da'im ulardin: eger séning anang, qizing yaki singling yighiwélish lagérida her küni qiyin-qistaqqa we basqunchiliqqa uchrisa qandaq qilatting?” dégen mesilini soraymen. U yene mejburiy emgekni toxtitish üchün qanun chiqirishning muhimliqini bildürüp: “Biz mejburiy emgekning aldini alidighan bir qanunni maqulliduq, bu qanun xitayni nechche milyard dollar ziyan'gha uchritidu. Menche silermu shundaq qilishinglar kérek. Eger bazardin bir nerse alghan bolsingiz, eger u xitayda yasalghan bolsa shu jayida tashlap qoyung. Héch bolmisa mushuni bolsimu qilaysiz”.

Bu yighin'gha yene kanada-xong kong alaqilishish ornining bashliqi gloriya fung ((Gloria Fung, kanada tibet komitétining ijra'iye mudiri shérap térchin (Sherap Terchin) qatarliqlar qatniship, kanadada Uyghur rayonidiki mejburiy emgekni toxtitish heqqide qanun chiqirishning zörürlüki heqqide pikir berdi.

Yighindin melum bolushiche, 2021-yil kanada hökümiti kanada shirketlirining mejburiy emgektin nep élishining aldini alidighanliqi heqqide wede bergen hemde shirketlerning barliq charilerni qollinip, mejburiy emgekke chétishliq mehsulatlarni import qilmasliqini ümid qilghan bolsimu, körünerlik netijige érishelmigen. Shunga bu qétimqi axbarat yighini kanada karxana mupettishliki we kanada hökümitini Uyghur rayondiki mejburiy emgekke chétishliq karxanilargha tedbir qollinishqa heydekchi bolush üchün échilghan iken.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet