Канада кишилик һоқуқ музейи "хитайдики уйғур қирғинчилиқи" мавзулуқ йиғинға саһибханилиқ қилди

Мухбиримиз ирадә
2021-04-23
Share
Канада кишилик һоқуқ музейи 22-Апрел пәйшәнбә күни канада кишилик һоқуқ музейи "хитайдики уйғур қирғинчилиқи" темисида бир тор йиғини уюштурди.
humanrights.ca

22-Апрел пәйшәнбә күни канада кишилик һоқуқ музейи "хитайдики уйғур қирғинчилиқи" темисида бир тор йиғини уюштурди. Бу йиғинға америкадики тәтқиқатчи адриян зенз, канададики уйғур паалийәтчи, дуня уйғур қурултийи муавин рәиси мәмәт тохти әпәнди вә шундақла турпанда 10 йил яшап 2018-йили канадаға қайтип кәлгән гәрий вә андирия гик аилиси тәклип қилинған.

Алди билән йиғинда гәрий вә андирия сөз қилди. Улар өзлириниң 3 балиси билән бирликтә уйғур елида яшиғанлиқи вә нәтиҗидә уйғурларға қаритилған ирқий қирғинчилиқниң дәсләпки йиллириға шаһит болғанлиқини баян қилди вә: "биз у йәрдә ирқий қирғинчилиқниң дәсләпки йиллириға шаһит болдуқ. Ирқий қирғинчилиқ дегән бир җәрян, һәргизму бирла қетим йүз беридиған вәқә әмәс. У системилиқ болупла қалмай, мәлум бир услуб яки қелиплар бойичә бир гуруппиға қилинған һуҗумдин ибарәт" деди.

Улар йәнә мундақ деди: "биз у йәрдики мәзгилимиздә чәклимиләрниң, тикәнлик симларниң күнсайин көпийиватқанлиқи, шәһәрләр арисидики сәпәрләрниң чәклиниватқанлиқини, һәрбир чоң кириш еғизида сим тосақлар, тамлар вә қулайлиқ сақчи понкитлириниң көпәйгәнликини көрдуқ. Биз айродурумларда болидиған хәвпсизлик тәдбирлириниң дуканларда, бағчиларда вә ресторанларда йолға қоюлуватқанлиқини вә уйғурларниң һәссиләп қаттиқ тәкшүрүлүватқанлиқини көрдуқ. 2017-Йили ичидә йеза-кочилирида адәмләр күнсайин азийип кетивататти. Кишиләр тутқун қилинивататти, улар коча – койларға чиқиштинму қорқидиған болуп қалғаниди. Ақивәттә, аилә әзалири толуқ болғанлар бармақ билән санивалғудәкла қалди".

Гәрий вә андирия гик сөзи давамида йәнә районда уйғурларға халиғанчә тутқун қилиш йолға қоюлғанлиқини намаян қилип беридиған төвәндики муһим сөзни қилди: "оғлимизниң савақдашлири 18 яшқа кириштин қорқатти. Чүнки улар 18 яшқа толған тәқдирдә өзлириниңму тутқун қилиниш хәвпигә учришидин әнсирәйтти. . . Бир күни бир яшанған адәм дуканға киришигә рухсәт қилинмиди, у йәрдики җиддийчиликтә у киши ихтиярсизла бирини иттиривәтти. Шуниң билән дәрһал сигнал берилди – дә, дәқиқә ичидә бихәтәрлик хадимлири вә сақчи машинилири пәйда болуп у кишини қоршавға алди".

Юқиридики бу канадалиқ әр-аял өзлириниң гуваһлиқлиридин кейин тәтқиқатчи адриян зензни сөзгә тәклип қилди.

Адриян зенз сөзидә ирқий қирғинчилиққа диққәт тартиш ейи болған 4-айда канада кишилик һоқуқ музейиниң уйғурларға йүз бериватқан җүмлидин һелиһәм давам қиливатқан ирқий қирғинчилиққа диққәт тартиш вә уни тохтитишниң интайин муһимлиқини билдүрди. У хитай һөкүмити уйғур елида йолға қойған ирқий қирғинчилиқниң басқучилири һәққидә тохталғанда алди билән районда юқири пән-техника билән қоралландурулған мукәммәл сақчи дөлити қурулғанлиқи андин 2017-2019 йиллирида лагерға тутқун қилиш әп берилғанлиқини вә ахирқи басқучта узун мәзгиллик истратегийәгә көчкәнликини билдүрди. У сөзидә нуқтилиқ һалда узун мәзгиллик истратегийә һәққидә тохталди.

У мундақ деди: "хитайниң узун мәзгиллик истратегийә дегини биринчиси, пәрзәнтләрни ата – анилиридин айриш; иккинчиси, мәҗбурий әмгәк вә әмгәк күчини йөткәш; үчинчиси болса туғутни чәкләп уйғур нопусиниң көпийишини тизгинләштин ибарәт."

У хитай һөҗҗәтлиридә бу юқиридики сиясәтләрниң мәқситиниң "уйғурларниң йилтизини бузуш, көкини қирқиш, мәдәнийәт изналирини бузуп, өзгәртиш" дәп изаһланғанлиқини әскәртти вә қилишқа тегишлик ишларни тәкитлиди. У районда давам қиливатқан зулумниң сақчи дөлити вә лагерларға тутқун қилишни түгитип, 3-басқуч болған узун мәзгиллик истратегийәгә көчкәнликини көрситип: "шуңа биринчидин, һөкүмәтләр чоқум бу зулумни қаттиқ тәнқид қилиши, буниңға тәдбир қоллиниши керәк, иккинчидин, хәлқаралиқ ширкәтләр вә һәрбир шәхс мәҗбурий әмгәккә қарши чиқип һәрикәт қоллиниши керәк, үчинчидин, хәлқаралиқ органлар, б д т җаза тәдбирлирини йолға қоюши керәк", деди.

Адриян зенз сөзини: "бәлким юқиридики тәдбирләр һечқайсиси уйғурларға қаритиливатқан зулумни биваситә аяғлаштуралмаслиқи мумкин, әмма уйғурлар үчүн һеч болмиғанда дуняниң өзини унтуп қалмиғанлиқини, инсанларниң улар үчүн бир иш қилишқа тиришиватқанлиқини көрүшму интайин зор роһий тәсәлли болиду. Бу йәрдә муһим болғини, тоғра болғанни қилиш. Сиз тоғра ишни изчил давамлаштурғиниңизда күнләрниң биридә униң өзгириш пәйда қилғанлиқини чоқум көрисиз" дәп хуласилиди.

Арқидин канададики мәмәт тохти әпәндиму сөз қилди. Мәмәт тохти әпәнди сөзидә хитай һөкүмитиниң ирқий қирғинчилиқиниң бир васитиси болған аилиләрни парчилаш, бир – биридин җуда қилиш мәсилиси үстидә нуқтилиқ тохталди. У хитай һөкүмитиниң бу васитини пиланлиқ һалда уйғур ирқий қирғинчилиқиниң муһим бир қисми сүпитидә қоллиниватқанлиқини шундақтиму бу муһим мәсилиниң бүгүнгичә йетәрлик диққәткә еришмигәнликини билдүрди. У уйғур аилилирини вәйран қилишни мәқсәт қилған аилиләрни парчилашниң милйонлиған кишини лагерға тутқун қилиш, пәрзәнтләрни ата-аниларни айриш, кишиләрниң паспортлирини йиғивелиш яки виза бәрмәслик арқилиқ уларниң чәтәлләрдики уруқ – туғқанлири билән җәм болушини чәкләш, әр – аяллардин бири чәтәлдә болса уни җүптидин аҗришишқа мәҗбурлаш, уни инкар қилдуруштәк һәрхил васитиләрдә өз ипадисини тапидиғанлиқини чүшәндүрди. У мундақ деди: "2017-йилидин 2020-йилиғичә пәқәт ‹шаһит биз' торида айрилип қалған уруқ – туғқанлири һәққидә гуваһлиқ бәргәнләрниң сани 10 йерим миңдин ашиду" деди.

У йәнә "уйғур җәмийитиниң ядроси болған уйғур аилилирини бузуш хитай һөкүмитиниң әң муһим истратегийәсиниң бири болуп кәлди", дәп тәкитлиди.

Йиғин ахирида юқиридики мутәхәссисләр йиғин аңлиғучилиридин кәлгән соалларға җаваб бәрди. Улар хитай һөкүмити барғансери зомигәрлишип, бу мәсилиләр һәққидә сөзләватқанларни җазалап өч елишни күчәйтиватқан бир мәзгилдә барлиқ дөләтләр һөкүмәтлириниң бирликтә, ортақ һәрикәт қилиш арқилиқ буниңға тақабил туруш лазимлиқини, мәҗбурий әмгәккә тақабил туруштиму ширкәтләрдин һалқип дөләтләр өзиниң тәдбир алидиған йәргә йәткәнликини тәкитлиди. Улар йәнә һәрбир киши вә дөләт үчүн 2-дуня урушидин кейин нурғун бәдәлләр асасида қолға кәлгән демократик системини қоғдаш үчүн җиддий һәрикәткә өтидиған вақит кәлди, деди.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт