Канададики паалийәтчиләр парламент әзалириға уйғур мәсилиси тоғрилиқ мураҗиәтнамә йоллаш сәпәрвәрликини башлиди

Ихтиярий мухбиримиз җәвлан
2020-06-10
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Канада авам палатасиниң хәлқара кишилик һоқуқ комитетида өткүзүлгән уйғурларниң вәзийити һәққидә гуваһлиқ бериш йиғинида германийәлик уйғуршунас адриан зенз әпәнди билән канада кишилик һоқуқни көзитиш тәшкилатиниң директори фарида деиф ханим гуваһлиқ бәрмәктә. 2018-Йили 18-өктәбир.
Канада авам палатасиниң хәлқара кишилик һоқуқ комитетида өткүзүлгән уйғурларниң вәзийити һәққидә гуваһлиқ бериш йиғинида германийәлик уйғуршунас адриан зенз әпәнди билән канада кишилик һоқуқни көзитиш тәшкилатиниң директори фарида деиф ханим гуваһлиқ бәрмәктә. 2018-Йили 18-өктәбир.
parlvu.parl.gc.ca

«Уйғур кишилик һоқуқи сиясити қанун лайиһәси» 28-май америка кеңәш палатасидин өткәндин кейин канададики паалийәтчиләрму канададики парламент әзалириға уйғур мәсилиси тоғрулуқ мәктуп йоллаш сәпәрвәрликини башлиған. Канадада турушлуқ сиясий паалийәтчи мәмәт тохти баш болуп тәйярлиған бу мәктупта хитайниң уйғурларни кәң көләмлик тутқун қилиш, лагердики уйғурларниң ички әзалирини оғрилаш, уйғур яшлирини қул ишчи қилип ишлитиш қатарлиқ җинайәтлири дәлил-испатлар билән баян қилинған. Андин канада һөкүмитигә бу җинайәтләргә сүкүт қилмаслиқ, лагерларни тақаш тоғрилиқ хитайға бесим қилиш, б д т хәвпсизлик кеңишидә хитайниң ирқий қирғинчилиқ вә орган оғрилиқи җинайитини оттуриға қоюш, магнетиский қануни» ни йолға қоюп хитайниң җинайәтчи әмәлдарлирини чәкләш, канададики уйғур пуқралири вә уларниң вәтәндики уруқ-туғқанлириниң бихәтәрликини қоғдаш, орган әткәсчиликигә четишлиқи болған канада пуқралирини җазалаш қатарлиқ бәш түрлүк тәләп сунулған.

Мәмәт тохти әпәндиниң ейтишичә, канададики парламент әзалири үчүн тәйярланған бу мураҗиәтнамә һазир инглиз тилини асас қилған австралийә, йеңи зеландийә, әнглийә қатарлиқ дөләтләрниң парламент әзалириғиму йолланмақта икән. Бу дөләтләрдики уйғур паалийәтчиләр мәзкур мәктубтин пайдилинип, өзлири турушлуқ дөләтләрдики парламент әзалириға тәләплирини сунған.

Мәмәт тохти әпәнди бу мәктубниң барлиққа келиш әһвали тоғрилиқ мундақ деди: «биз буниңдин илгири канададики даңлиқ дохтурлар, адвокатлар вә әқил амбири үчүн хизмәт қилидиған сәрхиллардин тәшкил тапқан бир гуруппа қурған идуқ, кейин буниңға америка, әнглийә, австралийә қатарлиқ дөләтләрдинму кәсип әһлилири қатнишип хәлқаралиқ бир гуруппа шәкилләнди. Биз бу гуруппа арқилиқ бир мураҗиәтнамә һазирлидуқ, дәсләптә униңда лагердики уйғурларниң ич органлирини сетишни тохтитиш дегән бирла мәзмун бар иди, кейин йеқинқи вәзийәткә асасән қул ишчиларни ишлитишни тохтитиш, «магнитиски қануни» ни йолға қоюш дегән мәзмунлар қетилди.»

Канада һөкүмитигә сунулған бу мәктупта хитайниң уйғурлар үстидин йүргүзүватқан җинайитиниң б д т бекиткән ирқий қирғинчилиқ җинайити өлчимигә тамамән чүшидиғанлиқи оттуриға қоюлған болуп, хитайниң орган сетиш содиси үчүн түрмә яки лагердики уйғурларни қурбан қиливатқанлиқи алаһидә әскәртилгән вә буниңға аит учур мәнбәлири берилгән. Мәмәт тохти әпәндиниң ейтишичә, бу мәктупқа һазир канада, америка, австралийә, әнглийәдин болуп 1600 дин артуқ дохтур вә адвокатлар имза қойған болуп, уларниң бу қоллиши мәзкур мәктубниң шу дөләтләрдики сиясийонларға тәсир көрситишидә муһим рол ойнайдикән.

Һазир бу мәктуп канада вә башқа әлләрдики уйғурлар һәмдә уйғурлар мәсилисигә көңүл бөлгүчиләр тәрипидин йәрлик сиясий әрбабларға бирму бир йолланмақта икән. Мәмәт тохти әпәндиниң билдүрүшичә, көпинчә парламент әзалири тапшурувалған хәтләрниң көплүкидин бәзи хәтләрни оқумайдикән, шуңа улар билән бирму бир көрүшүп у мәктубниң из-дерикини қилиш вә җавабини елиш зөрүр икән.

Канада шәрқий түркистан җәмийити канададики уйғурларни канада һөкүмитигә мәктуп йоллашқа сәпәрвәр қилишқа мәсул болған болуп, һазир бу паалийәт наһайити яхши давамлишиветипту. Мәзкур җәмийәтниң рәиси туйғун абдувәлиниң билдүрүшичә, канададики уйғурлар бу ишқа актип аваз қошқан болуп, уйғурларниң кишилик һәқ-һоқуқиға даир америкадикигә охшаш бир қанун лайиһәсиниң оттуриға чиқишини үмид қилидикән.

Туйғун абдувәли әпәнди «канада һөкүмити бу мураҗиәтнамигә қандақ инкас қайтуруши мумкин?» дегән соалимизға җаваб берип мундақ деди: «канада һөкүмитиниң буниңға қандақ җаваб бериши һазирчә намәлум. Америкаға баққанда канаданиң хәлқарадики тәсир күчи төвән, униң үстигә канаданиң һазир һакимийәт бешидики либерал партийәси билән хитайниң мунасивити қоюқ. Бундақ әһвалда биз йоллиған хәттики бәш түрлүк тәләпкә улардин иҗабий инкас келишидин бәк үмид күтүп кәтмәймән. Шундақтиму америка җумһурийәтчиләр партийәсидин марко робийо башчилиқида қурулған ‹хитайға қарши парламентлар комитети' дин үмид күтимән, бу комитет канада һөкүмитиниң уйғурларниң кишилик һоқуқи һәққидә бирәр қанун лайиһәсиниң оттуриға чиқишиға тәсир көрситиши мумкин, чүнки бу комитетта канада консерватиплар партийәсидин гарнет әпәндиму бар».

Әслидә хитайниң уйғур тутқунларни қурбан қилиш бәдилигә орган содиси қилишини тохтитиш үчүн оттуриға чиққан бу мәктуп һазир уйғурларниң омумйүзлүк һәқ-һоқуқини қоғдашни мәқсәт қилған мәктупқа айланған болуп, канада қатарлиқ дөләтләрни хитайға қарши һошяр вә тәдбиркар болуп, уйғурларни қоғдап қелишқа чақириқ қилиш ролини ойнайдикән. Канада шәрқий түркистан җәмийитиниң тәшвиқат ишлириға мәсул хадими ғәйрәт атуш әпәнди бу қетим канада һөкүмитигә мәктуп йоллаш сәпәрвәрликниң барлиққа келишидә америкада йолға қоюлуш алдида турған «уйғур кишилик һоқуқи сиясити қанун лайиһәси» ниң илһам болғанлиқи вә түрткилик рол ойниғанлиқини алаһидә тәкитлиди.

Канада һөкүмитигә йолланған мәктубниң ахирида хәлқараға, җүмлидин канада һөкүмитигә хитабән мундақ дейилгән: «нәччә милйон уйғур хәлқигә йүргүзүлүватқан қәбиһ җинайәт тохтитилиши керәк. Канада кишилик һоқуқ вә бу һәқтики хәлқара қанунларни қоғдашта башламчи дөләтләрдин бири болуш сүпити билән бу зораванлиқ вә қәбиһ җинайәткә йәнә сүкүт қилип турмаслиқи керәк.»

Көзәткүчиләрниң қаришичә, америка кеңәш палатаси вә авам палатасидин өткән «уйғур кишилик һоқуқ сиясити қанун лайиһәси» қанунға айланса вә иҗра қилиниса, шундақла марко робийо башчилиқида қурулған «хитайға қарши парламентлар комитети» өз ролини яхши җари қилдурса, уйғурлар мәсилиси хәлқарада техиму кәң тонулуп, уйғурларниң кишилик һәқ-һоқуқиниң қоғдилиши муәййән дәриҗидә капаләткә игә болидикән.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт