Kanadadiki pa'aliyetchiler parlamént ezalirigha Uyghur mesilisi toghriliq muraji'etname yollash seperwerlikini bashlidi

Ixtiyariy muxbirimiz jewlan
2020-06-10
Élxet
Pikir
Share
Print
Kanada awam palatasining xelq'ara kishilik hoquq komitétida ötküzülgen Uyghurlarning weziyiti heqqide guwahliq bérish yighinida gérmaniyelik Uyghurshunas adri'an zénz ependi bilen kanada kishilik hoquqni közitish teshkilatining diréktori farida déif xanim guwahliq bermekte. 2018-Yili 18-öktebir.
Kanada awam palatasining xelq'ara kishilik hoquq komitétida ötküzülgen Uyghurlarning weziyiti heqqide guwahliq bérish yighinida gérmaniyelik Uyghurshunas adri'an zénz ependi bilen kanada kishilik hoquqni közitish teshkilatining diréktori farida déif xanim guwahliq bermekte. 2018-Yili 18-öktebir.
parlvu.parl.gc.ca

"Uyghur kishilik hoquqi siyasiti qanun layihesi" 28-may amérika kéngesh palatasidin ötkendin kéyin kanadadiki pa'aliyetchilermu kanadadiki parlamént ezalirigha Uyghur mesilisi toghruluq mektup yollash seperwerlikini bashlighan. Kanadada turushluq siyasiy pa'aliyetchi memet toxti bash bolup teyyarlighan bu mektupta xitayning Uyghurlarni keng kölemlik tutqun qilish, lagérdiki Uyghurlarning ichki ezalirini oghrilash, Uyghur yashlirini qul ishchi qilip ishlitish qatarliq jinayetliri delil-ispatlar bilen bayan qilin'ghan. Andin kanada hökümitige bu jinayetlerge süküt qilmasliq, lagérlarni taqash toghriliq xitaygha bésim qilish, b d t xewpsizlik kéngishide xitayning irqiy qirghinchiliq we organ oghriliqi jinayitini otturigha qoyush, magnétiskiy qanuni" ni yolgha qoyup xitayning jinayetchi emeldarlirini cheklesh, kanadadiki Uyghur puqraliri we ularning wetendiki uruq-tughqanlirining bixeterlikini qoghdash, organ etkeschilikige chétishliqi bolghan kanada puqralirini jazalash qatarliq besh türlük telep sunulghan.

Memet toxti ependining éytishiche, kanadadiki parlamént ezaliri üchün teyyarlan'ghan bu muraji'etname hazir in'gliz tilini asas qilghan awstraliye, yéngi zélandiye, en'gliye qatarliq döletlerning parlamént ezalirighimu yollanmaqta iken. Bu döletlerdiki Uyghur pa'aliyetchiler mezkur mektubtin paydilinip, özliri turushluq döletlerdiki parlamént ezalirigha teleplirini sun'ghan.

Memet toxti ependi bu mektubning barliqqa kélish ehwali toghriliq mundaq dédi: "Biz buningdin ilgiri kanadadiki dangliq doxturlar, adwokatlar we eqil ambiri üchün xizmet qilidighan serxillardin teshkil tapqan bir guruppa qurghan iduq, kéyin buninggha amérika, en'gliye, awstraliye qatarliq döletlerdinmu kesip ehliliri qatniship xelq'araliq bir guruppa shekillendi. Biz bu guruppa arqiliq bir muraji'etname hazirliduq, deslepte uningda lagérdiki Uyghurlarning ich organlirini sétishni toxtitish dégen birla mezmun bar idi, kéyin yéqinqi weziyetke asasen qul ishchilarni ishlitishni toxtitish, "Magnitiski qanuni" ni yolgha qoyush dégen mezmunlar qétildi."

Kanada hökümitige sunulghan bu mektupta xitayning Uyghurlar üstidin yürgüzüwatqan jinayitining b d t békitken irqiy qirghinchiliq jinayiti ölchimige tamamen chüshidighanliqi otturigha qoyulghan bolup, xitayning organ sétish sodisi üchün türme yaki lagérdiki Uyghurlarni qurban qiliwatqanliqi alahide eskertilgen we buninggha a'it uchur menbeliri bérilgen. Memet toxti ependining éytishiche, bu mektupqa hazir kanada, amérika, awstraliye, en'gliyedin bolup 1600 din artuq doxtur we adwokatlar imza qoyghan bolup, ularning bu qollishi mezkur mektubning shu döletlerdiki siyasiyonlargha tesir körsitishide muhim rol oynaydiken.

Hazir bu mektup kanada we bashqa ellerdiki Uyghurlar hemde Uyghurlar mesilisige köngül bölgüchiler teripidin yerlik siyasiy erbablargha birmu bir yollanmaqta iken. Memet toxti ependining bildürüshiche, köpinche parlamént ezaliri tapshuruwalghan xetlerning köplükidin bezi xetlerni oqumaydiken, shunga ular bilen birmu bir körüshüp u mektubning iz-dérikini qilish we jawabini élish zörür iken.

Kanada sherqiy türkistan jem'iyiti kanadadiki Uyghurlarni kanada hökümitige mektup yollashqa seperwer qilishqa mes'ul bolghan bolup, hazir bu pa'aliyet nahayiti yaxshi dawamlishiwétiptu. Mezkur jem'iyetning re'isi tuyghun abduwelining bildürüshiche, kanadadiki Uyghurlar bu ishqa aktip awaz qoshqan bolup, Uyghurlarning kishilik heq-hoquqigha da'ir amérikadikige oxshash bir qanun layihesining otturigha chiqishini ümid qilidiken.

Tuyghun abduweli ependi "Kanada hökümiti bu muraji'etnamige qandaq inkas qayturushi mumkin?" dégen so'alimizgha jawab bérip mundaq dédi: "Kanada hökümitining buninggha qandaq jawab bérishi hazirche namelum. Amérikagha baqqanda kanadaning xelq'aradiki tesir küchi töwen, uning üstige kanadaning hazir hakimiyet béshidiki libéral partiyesi bilen xitayning munasiwiti qoyuq. Bundaq ehwalda biz yollighan xettiki besh türlük telepke ulardin ijabiy inkas kélishidin bek ümid kütüp ketmeymen. Shundaqtimu amérika jumhuriyetchiler partiyesidin marko robiyo bashchiliqida qurulghan 'xitaygha qarshi parlaméntlar komitéti' din ümid kütimen, bu komitét kanada hökümitining Uyghurlarning kishilik hoquqi heqqide birer qanun layihesining otturigha chiqishigha tesir körsitishi mumkin, chünki bu komitétta kanada konsérwatiplar partiyesidin garnét ependimu bar".

Eslide xitayning Uyghur tutqunlarni qurban qilish bedilige organ sodisi qilishini toxtitish üchün otturigha chiqqan bu mektup hazir Uyghurlarning omumyüzlük heq-hoquqini qoghdashni meqset qilghan mektupqa aylan'ghan bolup, kanada qatarliq döletlerni xitaygha qarshi hoshyar we tedbirkar bolup, Uyghurlarni qoghdap qélishqa chaqiriq qilish rolini oynaydiken. Kanada sherqiy türkistan jem'iyitining teshwiqat ishlirigha mes'ul xadimi gheyret atush ependi bu qétim kanada hökümitige mektup yollash seperwerlikning barliqqa kélishide amérikada yolgha qoyulush aldida turghan "Uyghur kishilik hoquqi siyasiti qanun layihesi" ning ilham bolghanliqi we türtkilik rol oynighanliqini alahide tekitlidi.

Kanada hökümitige yollan'ghan mektubning axirida xelq'aragha, jümlidin kanada hökümitige xitaben mundaq déyilgen: "Nechche milyon Uyghur xelqige yürgüzülüwatqan qebih jinayet toxtitilishi kérek. Kanada kishilik hoquq we bu heqtiki xelq'ara qanunlarni qoghdashta bashlamchi döletlerdin biri bolush süpiti bilen bu zorawanliq we qebih jinayetke yene süküt qilip turmasliqi kérek."

Közetküchilerning qarishiche, amérika kéngesh palatasi we awam palatasidin ötken "Uyghur kishilik hoquq siyasiti qanun layihesi" qanun'gha aylansa we ijra qilinisa, shundaqla marko robiyo bashchiliqida qurulghan "Xitaygha qarshi parlaméntlar komitéti" öz rolini yaxshi jari qildursa, Uyghurlar mesilisi xelq'arada téximu keng tonulup, Uyghurlarning kishilik heq-hoquqining qoghdilishi mu'eyyen derijide kapaletke ige bolidiken.

Toluq bet