Канада хитайниң уйғур дәпсәндичиликини «ирқий қирғинчилиқ» дәп етирап қилишқа вә хитайни җазалашқа чақириқ қилинди

Мухбиримиз әркин
2020-07-22
Share
Garnett-Genuis.jpg Канада парламенти авам палатасиниң әзаси гарнәт гейнюс әпәнди.
wikipedia.org

Канада парламентида 20- вә 21-июл күнлири өткүзүлгән уйғурлар һәққидики гуваһлиқ бериш йиғинида канада һөкүмити вә парламенти хитайниң уйғурларға қаратқан кәң көләмлик бастурушини «ирқий қирғинчилиқ» дәп етирап қилип, «магнетиский кишилик һоқуқ қануни» ни ишқа селишқа, бу қирғинчилиққа җавабкар хитай әмәлдарлирини җазалашқа чақирилди. Йиғинда паалийәтчиләрниң тәкитлишичә, хитайниң уйғурларға тутқан қорқунчлуқ муамилиси б д т ниң алақидар әһдинамилириниң ирқий қирғинчилиқ тоғрисидики ениқлимириға чүшүдикән.

Канада парламенти авам палатасиниң әзаси гарнет гейнюсниң тәшәббуси билән чақирилған бу йиғин авам палатаси хәлқара кишилик һоқуқ төвән комитетиниң саһибханилиқида өткүзүлүп, сиясийонлар, мутәхәссисләр, паалийәтчиләр, уйғур вә қазақ шаһитлириниң пикри вә гуваһлиқини аңлиған.

Канаданиң сабиқ әдлийә министири, канада раол волленберг кишилик һоқуқ мәркизиниң рәиси ирвин котлер 20-июл күнидики йиғинда гуваһлиқ бәргән сиясийонларниң бири. Униң тәкитлишичә, канада хитайниң уйғурларға ирқий қирғинчилиқ елип бериватқанлиқиниң етирап қилинишиға йетәкчилик қилиши керәк икән. Ирвин котлер мундақ дәйду: «парламент ирқий қирғинчилиқ қилмиши шәкилләндүрди, дәп қаралған бу кәң көләмдики вәһшийликниң бекитилишигә йетәкчилик қилиши керәк. Биз роһингада йүз бәргән ишларни ирқий қирғинчилиқ, дәп бекиткән тунҗи парламент. Биз уйғурларға немә болуватқналиқини бекитиштиму тунҗи парламент болушимиз керәк.»

У йәнә һазирға қәдәр нурғун дөләтләрдики кишилик һоқуқни дәпсәндә қилғучиларға «магнетиский қануни» ишлитилгәнлики, лекин униң немә үчүн хитайдики инсанийәткә қарши җинайәт садир қилғанларға ишлитилмигәнликини чүшүнәлмәйватқанлиқини тәкилиди. Ирвин котлер мундақ деди: «магнитиски қануниға асасән русийә, венисуелла, берма, сәуди әрәбистан, җәнубий суданлардики җавабкарларға магнетиски имбаргоси қоюлди. Лекин бу қанунниң немә үчүн (хитайдики) инсанийәткә қарши җинайәт яки талаш-тартиштики ирқий қирғинчилиқ садир қилишқа четишлиқ әмәлдарларға иҗра қилинмайдиғанлиқини чүшинәлмидим.»

Йиғинда хәлқара кәчүрүм тәшкилати канада шөбисиниң мәсули алекис нейив гуваһлиқ берип, канада һөкүмитиниң уйғур кризисигә қарита әтраплиқ вә изчил инкас қайтурушини тәләп қилди. Униң тәкитлишичә, канада хитайға лагердики барлиқ тутқунларни қоюп бериш һәққидә бесим ишлитиши, хитай әмәлдарлириға нишанлиқ ембарго йүргүзүши вә мәҗбурий әмгәк мәһсулатлирини чәклиши керәк икән.

Алекис нейив мундақ дәйду: «(канада) уйғур кризисигә бир тәрәплимилик вә көп тәрәплимилик тәдбирләрни елип, әтраплиқ инкас қайтуруши, радикалиққа қарши тәрбийиләш лагерлиридики барлиқ тутқунларни қоюп бериш һәққидә хитайға бесим ишлитиши, уйғур вә башқа мусулман аз санлиқ милләтләрниң инсан һәқлирини чәклигән барлиқ тәдбирләрниң бикар қилинишини тәләп қилиши керәк. Канада қанунлиридики нишанлиқ ембаргони өз ичигә алған барлиқ тәдбирләрни ишқа селиши, канада ширкәтлириниң уйғурларни мәҗбурий әмгәккә селиштәк кишилик һоқуқ дәпсәндичиликигә четилип қелиши яки пайдиға еришишиниң алди елиниши керәк.»

Америкадики адвокат, «бағдаш» ториниң қурғучиси әкбәр әсәдниң һәдиси рәйһан әсәт йиғинда гуваһлиқ бәргән уйғурларниң бири. Униң тәкитлишичә, хитай һөкүмитиниң уйғурларға йүргүзгән сиясити б д т әһдинамисиниң «ирқий қирғинчилиқ» тоғрисидики ениқлимилириға чүшидикән.

У, канаданиң хитайниң қилмишини «ирқий қирғинчилиқ» дәп етирап қилишини тәләп қилип мундақ деди: «нөвәттә бейҗиңниң һәрикити өзиниң тәсирини көрсәтмәктә. Шинҗаңда туғулуш нисбити азийип, мәҗбурий туғмас қилиш юқири пәллигә чиқти. Аяллар туғалмайдиған, әркәкләр әвлад қалдуралмайдиған болди. Улар бизгә еһтияҗлиқ. Әгәр җиддий һәрикәт қолланмисақ бәк кечикишимиз мумкин. Мән канада һөкүмитиниң уйғур хәлқигә болуватқан ишларни қирғинчилиқ дәп елан қилишини сәмиймилик билән сораймән. Бу башқа дөләтләрниң шинҗаңда садир болуватқан ирқий қирғинчилиққа хатимә бериш үчүн һәрикәткә өтүшигә түрткә болиду.»

Йиғинда канададики уйғур паалийәтчи мәмәт тохти әпәнди гуваһлиқ берип, канаданиң түркийәдики уйғур мусапирлириға панаһлиқ бериши, канада ичидики уйғур сиясий панаһлиқ тилигүчилириниң панаһлиқ илтимасини қобул қилишни тезлитишини тәләп қилди. Униң тәкитлишичә, канада бу мәсилидә шветсийәни үлгә елиши керәк икән.

Мәмәт тохти мундақ дәйду: «(мән) көчмәнләр идарисини түркийәдики әндишә ичидә яшаватқан 2370 уйғур мусапир аилисини қобул қилишқа чақиримән. Дөләтсиз қалған балилар түркийә вә башқа дөләтләрдә қапсилип қалди. Улар һәр вақит хитайға қайтурулуш хәвпи ичидә яшайду. Мусапирлар вә көчмәнләр комитетини канададики уйғур көчмәнлирининиң панаһлиқ илтимасини улар пәқәт өзлириниң уйғур икәнликини испатлисила дәрһал қобул қилишқа чақиримән.»

Билл бродер йиғинда гуваһлиқ бәргән кишилик һоқуқ паалийәтчилириниң бири. Американиң 2012-йили «магнетиский қануни» мақуллишиға түрткә болған билл бродәр, йиғинда канаданиң американи үлгә елип, өзиниң «магнетиский кишилик һоқуқ қануни» ни ишлитиши керәкликини билдүрди. Униң тәкитлишичә, у өзигә «канада немә үчүн бу қанунни ишләтмәйду?» дәп соал қоймақта икән.

Бил бродәр мундақ дәйду: «биз шу ишни йәнә қилалаймиз. Биз бу қанунни хитайдики бу вәзийәтниң келип чиқишида җавабкарлиқи болған әмәлдарларға йүргүзәләймиз. Мана бу мәзкур қанунниң чиқирилишики сәвәб. Америка ‹магнетиский қануни' ни ишлитип, 4 хитай әмәлдариға ембарго йүргүзди. Уларниң бири сиясий бюро әзаси. Мән канаданиң ‹магнетиский қануни' туруп, немишқа ишләтмәйду, дәп бешимни татилаватимән. Мән бүгүн канадани америкаға қошулуп, бу һадисидә җавабкарлиқи бар хитай әмәлдарлириға ембарго йүргүзүшигә үндәймән.»

Канада парламентиниң толуқ 2 күн давамлашқан мәзкур гуваһлиқ йиғини униң һазирға қәдәр уйғурлар һәққидә чақирған вақти әң узун, четилиш көлими кәң гуваһлиқ йиғинидур. Йиғинда ирвин котлер, рәйһан әсәт, мәмәт тохтилар билән бир қатарда йәнә җәвһәр илһам, разийә маһмут қатарлиқ уйғур паалийәтчиләр, сайрагул саутбай, өмәрбек бәкали, гүлбаһар җелилова қатарлиқ шаһитлар, германийәлик уйғуршунас адриян зенз, торонто университетиниң профессори, адвокат еррол мәндәс, олга аләксийева, доктор әлис андерсон, әмий леһр қатарлиқ мутәхәссисләр болуп, нурғун киши гуваһлиқ бәргән.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.