Kanada xitayning Uyghur depsendichilikini "Irqiy qirghinchiliq" dep étirap qilishqa we xitayni jazalashqa chaqiriq qilindi

Muxbirimiz erkin
2020-07-22
Share
Garnett-Genuis.jpg Kanada parlaménti awam palatasining ezasi garnet géynyus ependi.
wikipedia.org

Kanada parlaméntida 20- we 21-iyul künliri ötküzülgen Uyghurlar heqqidiki guwahliq bérish yighinida kanada hökümiti we parlaménti xitayning Uyghurlargha qaratqan keng kölemlik basturushini "Irqiy qirghinchiliq" dep étirap qilip, "Magnétiskiy kishilik hoquq qanuni" ni ishqa sélishqa, bu qirghinchiliqqa jawabkar xitay emeldarlirini jazalashqa chaqirildi. Yighinda pa'aliyetchilerning tekitlishiche, xitayning Uyghurlargha tutqan qorqunchluq mu'amilisi b d t ning alaqidar ehdinamilirining irqiy qirghinchiliq toghrisidiki éniqlimirigha chüshüdiken.

Kanada parlaménti awam palatasining ezasi garnét géynyusning teshebbusi bilen chaqirilghan bu yighin awam palatasi xelq'ara kishilik hoquq töwen komitétining sahibxaniliqida ötküzülüp, siyasiyonlar, mutexessisler, pa'aliyetchiler, Uyghur we qazaq shahitlirining pikri we guwahliqini anglighan.

Kanadaning sabiq edliye ministiri, kanada ra'ol wollénbérg kishilik hoquq merkizining re'isi irwin kotlér 20-iyul künidiki yighinda guwahliq bergen siyasiyonlarning biri. Uning tekitlishiche, kanada xitayning Uyghurlargha irqiy qirghinchiliq élip bériwatqanliqining étirap qilinishigha yétekchilik qilishi kérek iken. Irwin kotlér mundaq deydu: "Parlamént irqiy qirghinchiliq qilmishi shekillendürdi, dep qaralghan bu keng kölemdiki wehshiylikning békitilishige yétekchilik qilishi kérek. Biz rohin'gada yüz bergen ishlarni irqiy qirghinchiliq, dep békitken tunji parlamént. Biz Uyghurlargha néme boluwatqnaliqini békitishtimu tunji parlamént bolushimiz kérek."

U yene hazirgha qeder nurghun döletlerdiki kishilik hoquqni depsende qilghuchilargha "Magnétiskiy qanuni" ishlitilgenliki, lékin uning néme üchün xitaydiki insaniyetke qarshi jinayet sadir qilghanlargha ishlitilmigenlikini chüshünelmeywatqanliqini tekilidi. Irwin kotlér mundaq dédi: "Magnitiski qanunigha asasen rusiye, wénisu'élla, bérma, se'udi erebistan, jenubiy sudanlardiki jawabkarlargha magnétiski imbargosi qoyuldi. Lékin bu qanunning néme üchün (xitaydiki) insaniyetke qarshi jinayet yaki talash-tartishtiki irqiy qirghinchiliq sadir qilishqa chétishliq emeldarlargha ijra qilinmaydighanliqini chüshinelmidim."

Yighinda xelq'ara kechürüm teshkilati kanada shöbisining mes'uli alékis néyiw guwahliq bérip, kanada hökümitining Uyghur krizisige qarita etrapliq we izchil inkas qayturushini telep qildi. Uning tekitlishiche, kanada xitaygha lagérdiki barliq tutqunlarni qoyup bérish heqqide bésim ishlitishi, xitay emeldarlirigha nishanliq émbargo yürgüzüshi we mejburiy emgek mehsulatlirini cheklishi kérek iken.

Alékis néyiw mundaq deydu: "(Kanada) Uyghur krizisige bir tereplimilik we köp tereplimilik tedbirlerni élip, etrapliq inkas qayturushi, radikaliqqa qarshi terbiyilesh lagérliridiki barliq tutqunlarni qoyup bérish heqqide xitaygha bésim ishlitishi, Uyghur we bashqa musulman az sanliq milletlerning insan heqlirini chekligen barliq tedbirlerning bikar qilinishini telep qilishi kérek. Kanada qanunliridiki nishanliq émbargoni öz ichige alghan barliq tedbirlerni ishqa sélishi, kanada shirketlirining Uyghurlarni mejburiy emgekke sélishtek kishilik hoquq depsendichilikige chétilip qélishi yaki paydigha érishishining aldi élinishi kérek."

Amérikadiki adwokat, "Baghdash" torining qurghuchisi ekber esedning hedisi reyhan eset yighinda guwahliq bergen Uyghurlarning biri. Uning tekitlishiche, xitay hökümitining Uyghurlargha yürgüzgen siyasiti b d t ehdinamisining "Irqiy qirghinchiliq" toghrisidiki éniqlimilirigha chüshidiken.

U, kanadaning xitayning qilmishini "Irqiy qirghinchiliq" dep étirap qilishini telep qilip mundaq dédi: "Nöwette béyjingning herikiti özining tesirini körsetmekte. Shinjangda tughulush nisbiti aziyip, mejburiy tughmas qilish yuqiri pellige chiqti. Ayallar tughalmaydighan, erkekler ewlad qalduralmaydighan boldi. Ular bizge éhtiyajliq. Eger jiddiy heriket qollanmisaq bek kéchikishimiz mumkin. Men kanada hökümitining Uyghur xelqige boluwatqan ishlarni qirghinchiliq dep élan qilishini semiymilik bilen soraymen. Bu bashqa döletlerning shinjangda sadir boluwatqan irqiy qirghinchiliqqa xatime bérish üchün heriketke ötüshige türtke bolidu."

Yighinda kanadadiki Uyghur pa'aliyetchi memet toxti ependi guwahliq bérip, kanadaning türkiyediki Uyghur musapirlirigha panahliq bérishi, kanada ichidiki Uyghur siyasiy panahliq tiligüchilirining panahliq iltimasini qobul qilishni tézlitishini telep qildi. Uning tekitlishiche, kanada bu mesilide shwétsiyeni ülge élishi kérek iken.

Memet toxti mundaq deydu: "(Men) köchmenler idarisini türkiyediki endishe ichide yashawatqan 2370 Uyghur musapir a'ilisini qobul qilishqa chaqirimen. Döletsiz qalghan balilar türkiye we bashqa döletlerde qapsilip qaldi. Ular her waqit xitaygha qayturulush xewpi ichide yashaydu. Musapirlar we köchmenler komitétini kanadadiki Uyghur köchmenlirinining panahliq iltimasini ular peqet özlirining Uyghur ikenlikini ispatlisila derhal qobul qilishqa chaqirimen."

Bill brodér yighinda guwahliq bergen kishilik hoquq pa'aliyetchilirining biri. Amérikaning 2012-yili "Magnétiskiy qanuni" maqullishigha türtke bolghan bill broder, yighinda kanadaning amérikani ülge élip, özining "Magnétiskiy kishilik hoquq qanuni" ni ishlitishi kéreklikini bildürdi. Uning tekitlishiche, u özige "Kanada néme üchün bu qanunni ishletmeydu?" dep so'al qoymaqta iken.

Bil broder mundaq deydu: "Biz shu ishni yene qilalaymiz. Biz bu qanunni xitaydiki bu weziyetning kélip chiqishida jawabkarliqi bolghan emeldarlargha yürgüzeleymiz. Mana bu mezkur qanunning chiqirilishiki seweb. Amérika 'magnétiskiy qanuni' ni ishlitip, 4 xitay emeldarigha émbargo yürgüzdi. Ularning biri siyasiy byuro ezasi. Men kanadaning 'magnétiskiy qanuni' turup, némishqa ishletmeydu, dep béshimni tatilawatimen. Men bügün kanadani amérikagha qoshulup, bu hadiside jawabkarliqi bar xitay emeldarlirigha émbargo yürgüzüshige ündeymen."

Kanada parlaméntining toluq 2 kün dawamlashqan mezkur guwahliq yighini uning hazirgha qeder Uyghurlar heqqide chaqirghan waqti eng uzun, chétilish kölimi keng guwahliq yighinidur. Yighinda irwin kotlér, reyhan eset, memet toxtilar bilen bir qatarda yene jewher ilham, raziye mahmut qatarliq Uyghur pa'aliyetchiler, sayragul sa'utbay, ömerbék bek'ali, gülbahar jélilowa qatarliq shahitlar, gérmaniyelik Uyghurshunas adriyan zénz, toronto uniwérsitétining proféssori, adwokat érrol mendes, olga aleksiyéwa, doktor elis andérson, emiy léhr qatarliq mutexessisler bolup, nurghun kishi guwahliq bergen.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.