Xelq'ara kechürüm teshkilati Uyghurlarning nöwettiki weziyiti heqqide eng yéngi we zor hejimlik tekshürüsh doklati élan qildi

Muxbirimiz irade
2021-06-11
Share
Xelq'ara kechürüm teshkilati Uyghurlarning nöwettiki weziyiti heqqide eng yéngi we zor hejimlik tekshürüsh doklati élan qildi Xelq'ara kechürüm teshkilati élan qilghan "Biz goya urush meydanidiki düshmendek bolup qalduq-xitayning shinjangdiki musulmanlargha qaratqan keng kölemlik tutqun qilish, ten jazasi bérish we ziyankeshlik qilish qilmishliri" mawzuluq doklatining Uyghurche nusxisigha ishlitilgen karton. 2021-Yili 10-iyun.
amnesty.org

Xelq'ara kechürüm teshkilati 10-iyun küni "Biz goya urush meydanidiki düshmendek bolup qalduq-xitayning shinjangdiki musulmanlargha qaratqan keng kölemlik tutqun qilish, ten jazasi bérish we ziyankeshlik qilish qilmishliri" mawzuluq bir muhim doklatini élan qildi.

Doklat téxi ashkara otturigha chiqip baqmighan shahitlarni öz ichige alghan 100 din artuq kishini ziyaret qilish, tetqiqat matiriyallirini yighish we sün'iy hemrah körünüshliri asasida teyyarlan'ghan bolup, in'gilizche, Uyghurche, türkche, ispanche, hindoniziyeche, erebche, xitayche qatarliq jem'iy 13 xil tilda élan qilin'ghan.

Xelq'ara kechürüm teshkilatining bash katipi agnés kallamard xanim mezkur teshkilatning parizhdiki ishxanisidiki yighinida söz qilmaqta. 2021-Yili 6-aprél, firansiye.

Téxi yéqinda ayaqlashqan "Uyghur sot kolligiyesi" de herqaysi shahitlarning bergen guwahliqliridiki qorqunchluq réyalliqlar dunyani lerzige séliwatqan mushu künlerde élan qilin'ghan bu doklat, xitay hökümitining Uyghurlargha yürgüzüwatqan jinayetlirining kölimi we derijisini yene bir qétim dunyagha namayen qildi.

10-Iyun küni mezkur doklatning élan qilinish munasiwiti bilen ötküzülgen muxbirlarni kütüwélish yighinida xelq'ara kechürüm teshkilatining bash katipi agnés kallamard söz qildi. U mundaq dédi: "2017-Yilidin buyan xitay hökümiti 'térorluqqa qarshi turush' namida shinjangdiki Uyghur, qazaq we bashqa musulman milletlerni zor kölemlik we sistémiliq halda xorlighan, insanlar tartiwatqan zulum intayin éghir we u hélihem dawam qilmaqta. Xitay hökümiti bu qilmishlirini yoshurush üchün barliq amallarni qollan'ghan, tenqidlerni jimiqturup, b d t gha eza döletlerni heriket qollinishtin chekleshke urun'ghan. Biraq, bular heqiqetni yoruqluqqa chiqirishtin tosup qalalmidi."

U yene ötken 20 ay jeryanida élip bérilghan tetqiqatlar netijisde xitay hökümiti tutqun qilish, qiyin-qistaqqa élish we ziyankeshlik qilishtin ibaret insaniyetke qarshi jinayetler bilen shughullan'ghan, dep xulase chiqirilghanliqini bildürdi.

Xelq'ara kechürüm teshkilatining doklatida "Xitay hökümitining tutqan yoli térorloq tehditige qarita qanunluq inkas qayturush bolmastin, belki kolléktip halda rayondiki xelqlerning dinniy étiqadi we türki-musulmanliq étnik medeniyet kimliki hemde örp-adetlirini tüp yiltizidin yoqitish niyitini ashkarilap bermekte. Xitay hökümiti dölet étirap qilidighan até'istik köz qarashlarni diniy étiqad we ibadetlerning ornigha qoyushni meqset qilghan bolup, eng axirida bu az sanliq milletlerni mejburiy assimiliyatsiye qilish arqiliq, oxshash bir tilgha, medeniyetke ige hem xitay kommunist partiyesige her da'im sadiq bolidighan birlikke kelgen xitay millitini barliqqa keltürüshni nishan qilghan," déyilgen.

Xelq'ara kechürüm teshkilatining bash katipi agnés kallamardmu sözide "Xitay hökümiti 'terbiyelesh merkizi" dep atiwalghan orunlar emeliyette jaza lagirliri bolup, bu jaza lagérliri sistémisi shinjangdiki az sanliq milletlerni boysundurush we mejburiy assimiliyatsiye qilishtek zor heriketning bir qismi. Shinjangda yashaydighan musulmanlar dunyadiki eng qattiq közitilidighan ahaliler bolushi mumkin. Xitay hökümiti ghayet zor meblegh serp qilip, bu topqa tewe insanlarning hayati heqqide ishen'güsiz derijide tepsiliy uchurlarni toplighan," dep tekitlidi.

Xelq'ara kechürüm teshkilatining krizisqa taqabil turush meslihetchisi jonatan lobning muxbirlarni kütüwélish yighinida bildürüshiche, bu organ doklat üchün 100 din oshuq kishini ziyaret qilghan bolup, ular ichide 55 nepiri lagérda yétip chiqqan shahitlardin terkib tapqan. Ularning beziliri hazirghiche otturigha chiqip baqmighan shahitlar iken. Doklat peqetla ötken 4 yil mabeynide xitay hökümitining Uyghurlargha qaratqan keng kölemde tutqun qilish, qéyin-qistaq yuqiri téxnikiliq nazaret qilishtek ziyankeshlikliri xatirilepla qalmay, belki xitay hökümitining öz qilmishlirini yoshurush üchün qollan'ghan wastiliri üstidimu noqtiliq toxtalghan iken.

Doklatta munular misal körsitilgen: "Biz ziyaret qilghan 55 neper lagér shahitining hemmisi pütünley qanun'gha uyghun bolghan heriketler, adettiki ishlar tüpeyli tutqun qilin'ghan. . . Resmiy hökümet teripidin teminlen'gen höjjetler we bayanlarda ilgiri sürülüshiche, lagérlardiki kishiler 'ixtiyariy' kelgen bolup, jinayetchi bolmighachqa, ulargha jinayiy ishlar qanun tertipini qollinish namuwapiq iken, halbuki, bu doklatta bayan qilin'ghan gwahliqlar we bashqa delil-ispatlar shuni körsitidiki, lagérlarda tutup turuluwatqanlar öz ixtiyarliqi bilen kelgenler bolmayla qalmay, u yerdiki shara'itlarmu insaniy izzet-hörmetni xorlighanliq qilmishi bolup hésabilinidu."

Xelq'ara kechürüm teshkilatining doklatida Uyghur élidiki keng kölemlik tutqun qilish xizmitige biwaste qatnashqan ayman isimlik hökümet xizmetchisining bayanigha yer bergen bolup, u xelq'ara kechürüm teshkilatigha 2017-yilining axirida saqchilarning agahlandurush bermeyla kishilerni öyliridin qandaq élip ketkenliki, tutulghan kishilerning a'ile ezalirining bu ishqa qandaq inkas qayturghanliqi we hökümet kadirlirining bu ishta qandaq rol oynighanliqini éytip bergen. U mundaq dégen: "Men shu yerde idim. . . Saqchilar kishilerni öyliridin élip chiqip kétetti. . . Ularning qolliri keynige qayrilip, koyza sélin'ghan bolup, ularning arisida ayallarmu bar. Ularning bashlirigha qara xalta kiydürületti. . . Héchkim qarshiliq kösitelmeytti. Bir top saqchilarning tuyuqsiz öyingizge kirginini, qolingizgha koyza salghinini we béshingizgha qara xalta kiydürginini perez qilip béqing, bu nahayitimu qorqunchluq. . Kéyin men yighlidim. . . Shu küni biz 60 kishini tutup kelduq. . . Bu peqet birla rayonda tutulghan kishiler bolup, yene bashqa jaylarda nurghunlighan kishiler tutqun qiliniwatatti, ular her küni nahayiti köp kishilerni tutatti".

Doklatta ziyaret qilin'ghan bashqa nurghun guwahchilarmu Uyghur élidiki xalighanche tutqun, éghir we ochuq-ashkara kemsitish siyasetliri, lagér ichidiki insan qélipidin chiqqan qéyin-qistaq qatarliqlar heqqide guwahliq bergen bolup, ularning bayanliri doklatta tepsiliy orun alghan.

Doklat axirida xitay hökümiti b d t kishilik hoquq kéngishi, kishilik hoquq aliy komissarliqi, b d t xewpszlik kéngishi, b d t omumiy kéngishi, b d t sékritari we xelq'ara jem'iyetke ayrim-ayrim halda qilishqa tégishlik ishlar heqqide teklip-chaqiriq qilin'ghan.

Axirida ular "Xitay hökümiti derhal barliq yighiwélish lagérlirini taqishi, lagérlarda yaki türme qatarliq tutup turush orunliridiki barliq kishilerni xelq'arada qobul qilin'ghudek ishenchilik we yéـterlik pakiti bolmisa qoyup bérishi kérek. Bu doklatta höjjeleshtürülgen insaniyetke qarshi jinayetler we bashqa éghir kishilik hoquqqa dexli teruz qilish qilmishliri üstidin musteqil we ünümlük tekshürüsh telep qilinidu …bolupmu b d t kishilik hoquq kéngishi yaki b d t omumiy kéngishi musteqil xelq'araliq méxanizim qurup, shinjangdiki jinayetlerni xelq'ara qanun asasida tekshürüshi we bashqa jiddiy kishilik hoquq zorawanliqi we xorlash jinayetlirini sadir qilghan gumandarlarni tépip chiqish arqiliq ularning jawabkarliqini sürüshte qilishi kérek," dep tekitligen.

Xelq'ara kechürüm teshkilatining bash katipi agnés kallamard bügünki muxbirlarni kütüwélish yighinida munularni dédi: "Biz xitay hökümitini lagérlarni derhal taqap, xalighanche tutqun qilin'ghan barliq kishilerni derhal azad qilishqa, shinjangdiki musulmanlargha qiliwatqan sistémiliq hujumini ayaqlashturushqa chaqirimiz. Biz xelq'ara jem'iyetni buninggha qarshi ornidin des turushqa we heriket qollinishqa chaqirimiz. Birleshken döletler teshkilatini derhal tekshürüsh mixanizimi teshkillep, jawabkarliqi barlarni xelq'ara qanunlar asasida jawabkarliqqa tartishqa chaqirimiz."

160 Bettin terkib tapqan mezkur doklatta barliq guwahchilarning bayanliri, lagérlarning ichi we uning ichide yüz bériwatqan qéyin-qistaqlar teswirlen'gen sizma resimler we sün'iy hemrah körünüshliri qatarliqlar orun alghan bolup, u bügün'giche bu heqte élan qilin'ghan zor hejimlik muhim doklatlarning biri bolup hésablinidiken.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet