Xelq'ara kechürüm teshkilati: “Yéngi guwahliq doklati aliy komissar mishél bachélétni oyghitishi kérek”

Muxbirimiz jewlan
2022.07.11
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
Xelq'ara kechürüm teshkilati 2020-2021-ylliq doklatini élan qilghan Xelq'ara kechürüm teshkilatining bash katipi agnés kallamard parizhda. 2021-Yili 6-aprél, firansiye.
AP

Xelq'ara kechürüm teshkilati yéqinda Uyghur rayonidiki lagérlargha qamalghan 48 neper tutqunning a'ile ezaliri bergen guwahliq sözlirini-lagér qurbanliri uchrighan échinishliq pakitlarni élan qilghan hemde birleshken döletler teshkilati kishilik hoquq aliy komissarini Uyghur rayonidiki kishilik hoquq jinayetliri heqqidiki doklatni derhal élan qilishqa chaqirghan.

Bu heqte xelq'ara kechürüm teshkilatining tor bétide élan qilin'ghan tepsilatlargha qarighanda, mezkur teshkilat tutqunlarning a'ile ezaliri bergen guwahliqlarni “Shinjang tutqunlirigha erkinlik” herikiti dawamida toplighan bolup, uningda Uyghur rayonidiki türme we yighiwélish lagérlirigha solan'ghan 120 shexsning paji'elik hékayisi sözlen'gen.

Tutqunlarning a'ile ezaliridin abdulla resul xelq'ara kechürüm teshkilatigha qérindishi perhat resulning 2017-yildin béri tutqunda ikenlikini, 2018-yili9 yilliq késiwétilgenlikini, perhatning ayali we qéyni'atinisiningmu türmide ikenlikini éytqan. U mundaq dégen: “Xitay hökümiti bizning kimlikimizni, medeniyetimizni we dinimizni yoqatmaqchi. Insanlar bizning wetende néme ish boluwatqanliqini bilsiken deymen”.

Xelq'ara kechürüm teshkilatining bash katipi agnés kallamard (Agnes Callamard) mundaq dégen: “Bu a'ile ezalirining bayanliri shinjangda yüz bergen qorqunchluq ishlarni körsitip berdi, bu ishlar aliqachan insaniyetke qarshi jinayetlerni shekillendürüp boldi. Nurghun a'ile ezaliri özining bir qanche qérindishining tutulup ketkenlikini, yene bireylen özining 40 tughqinining tutulup ketkenlikini sözlep berdi, bular bu rayondiki tutqun qilish we xorluqning neqeder zor kölemde ikenlikini chüshendürüp béridu”.

Xelq'ara kechürüm teshkilati xitay ishliri tetqiqatchisi alkan akad (Alkan Akad) ziyaritimizni qobul qilip, bu yéngi doklatning burunqi doklatqa oxshimaydighan terepliri üstide toxtilip mundaq dédi: “Bu doklatning mezmuni aldinqisigha qarighanda köpeydi. Biz dunya miqyasida heriket qilip, eslidiki 70 tutqunning hékayisige 48 tutqunning hékayisini qoshup, 120 nechchige yetküzduq. Biz buninggha yene dawamliq yéngi hékaye, yéngi ispatlarni qoshimiz؛ xitayning ziyankeshlikige uchrighan xelqning awazini yuqiri kötürüp, ularning néme künlerni körüp kéliwatqanliqini dunyagha anglitimiz. Méning yene dep qoyidighinim, biz anglighan ispatlar shuni körsettiki, xitay hökümitining éghir kishilik hoquq depsendichiliki hazirmu dawamlishiwatidu. Bir qisim tutqunlar lagérlardin türmilerge yötkiliwatidu, xalighanche tutqun qilish we türmige qamashlar yenila mewjut”.

Xelq'ara kechürüm teshkilati 5-ayning 22-küni, yeni b d t kishilik hoquq aliy komissari mishél bachélét xitayni ziyaret qilishtin awwal lagér tutqunlirining a'ile ezaliri bergen guwahliqlar heqqide ishligen qisqa widiyoni tiwittérda élan qilp, mishél bachélétning bu ziyaritidin kütidighan ümidini otturigha qoyghanidi.

Emma mishél bachélétning xitaydiki ziyariti xelq'ara kechürüm teshkilatini qattiq ümidsizlendürgen. Mishél bachélét xitayning Uyghur rayonidiki dehshetlik tüzümi we jinayetliri üstide téxi éniq yekün chiqarmighan bolup, eger u Uyghur rayonidiki kishilik hoquq ehwali heqqidiki doklatni waqtida élan qilmisa, b d t kishilik hoquq kéngishining kéler heptilik yighinida muzakirige qoyulush pursitini ketküzüp qoyidiken.

Agnés kallamard bu heqte toxtilip mundaq dégen: “Xitay hökümitidin choqum hésab sorash kérek. Buning üchün aliy komissar bachélét xanim uzundin béri arqigha sörep kelgen shu doklatni derhal élan qilishi hemde b d t kishilik hoquq aliy kéngishige waqtida sunushi kérek. U hazirghiche shinjangda insaniyetke qarshi éghir jinayet sadir boluwatqanliqini démey kéliwatidu, bu adaletke qilin'ghan tosqunluq, b d t kishilik hoquq orginigha qilin'ghan haqaret”.

Xelq'ara kechürüm teshkilatidin alkan akad mishél bachélétning Uyghur rayonidiki kishilik hoquq ehwali heqqidiki doklatni derhal élan qilishi kéreklikini bildürüp, mundaq dédi: “Hazir del aliy komissar mishél bachélét uzundin béri élan qilmaywatqan shu doklatini tézrek élan qildurush üchün küresh qilidighan waqit. Uning wezipe mudditi toshup qaldi, xitaydin kélidighan unche bésimmu yoq, shunga u shinjangda yüz bériwatqan ishlarni ochuq éytishi, shu doklatni derhal élan qilishi kérek. Xelq'ara kechürüm teshkilatimu uni shu doklatni waqtida élan qilip, Uyghur rayonidiki keng kölemlik kishilik hoquq depsendichilikini étirap qilishqa chaqiriwatidu. Eger u bundaq qilmisa, ziyankeshlikke uchrighuchi Uyghurlar we ularning a'ile-tawabi'atlirigha asiyliq qilghan bolidu. Shunga aliy komissar xanim özining mejburiyitini orunlap, heqiqetni sözlep, yaxshi ülge tiklishi kérek”.

Xitay hökümiti 2017-yildin bashlap Uyghur, qazaq qatarliq milletlerge keng kölemlik irqiy qirghinchiliq yürgüzüshke bashlighandila nurghun a'ililer atalmish “Térrorluq, bölgünchilik, esebiylik” qalpaqliri bilen jazalinip weyran bolup ketkenidi. Xelq'ara kechürüm teshkilati 2021-yili xitayning dölet térrorizmi yürgüzüp Uyghurlarni top-top lagérgha solap, qiynap, öltürüp insaniyetke qarshi jinayet ötküzüwatqanliqi heqqide tunji doklatni teyyarlighan.

2022-Yil 5-ayda “Shinjang saqchi höjjetliri” ashkarilan'ghandin kéyin, xitayning yoshurup kelgen jinayetliri yene bir qétim pash bolghan bolsimu, xitay yenila öktemlik, nomussizliq bilen uni inkar qilghan. Bu heqte agnés kallamard mundaq dégen: “Shunche köp pakitlar chiqiwatsimu xitay yenila dunyagha yalghan sözlep, shinjangdiki keng-kölemlik xalighanche tutqun qilish jinayitini inkar qilip kelmekte. Xelq'ara kechürüm teshkilati b d t mutexesislirining biterep, musteqil tekshürüsh élip baridighan xelq'araliq méxanizm qurush chaqiriqigha awaz qoshidu we uni qollaydu. Bu méxanizm xitayning shinjangda élip bériwatqan insaniyetke qarshi jinayetliri we éghir kishilik hoquq depsendichilikini tekshürüshi kérek. Xalighanche tutulghan minglighan on minglighan insan we ularning urugh-tughqanliri heq-adaletke érishishi we xitaydin hésab soriyalishi kérek”.

Alkan akad bu yéngi doklatning ehmiyiti heqqide toxtilip mundaq dédi: “Bu 48 tutqun heqqide bérilgen yéngi guwahliqlar burunqi ispatlar bilen qoshulup, xitayning Uyghur rayonidiki Uyghur, qazaq we bashqa türkiy xelqlerge yürgüzüp kéliwatqan insaniyetke qarshi jinayetlirini éniq körsitip berdi. Bu guwahliqlar yéqinda ashkarilan'ghan ‛shinjang saqchi höjjetliri‚ diki ehwal bilen birdeklikke ige. Shuning üchün, aliy komissar mishél bachélét xanim shu doklatni basturup qoyup yétiwalmasliqi, u wezipige olturghandin buyan Uyghur rayonida dawamliship kéliwatqan keng-kölemlik kishilik hoquq depsendichilikini ashkare étirap qilishi kérek”.

B d t kishilik hoquq kéngishining 50-qétimliq yighini 7-ayning 8-küni axirlashqan. Bu yighin kishilik hoquq aliy komissari mishél bachélétning axirqi qétimliq chong yighini hésablinidiken. U shunche chaqiriqlargha perwa qilmay, Uyghur rayonidiki kishilik hoquq ehwali toghrisidiki doklatni bu yighin'gha sunmighan. U 8-ayning 31-küni wezipisini tamamlaydighan bolup, qayta wezipe ötimeydiken. U bu wezipisidin qélishtin awwal shu doklatni élan qilidighanliqini éytqan bolsimu, emma uni qachan élan qilidighanliqi, élan qilidighan yaki qilmaydighanliqi namelum iken.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.