Американиң 2019-йиллиқ кишилик һоқуқ доклатида уйғурларға алаһидә орун аҗритилди

Мухбиримиз әзиз
2020-03-12
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Америка ташқи ишлар министири майк помпейо «2019-йиллиқ кишилик һоқуқ доклати» ниң елан қилиниш мунасивити билән сөз қилди. 2020-Йили 11-март, вашингтон.
Америка ташқи ишлар министири майк помпейо «2019-йиллиқ кишилик һоқуқ доклати» ниң елан қилиниш мунасивити билән сөз қилди. 2020-Йили 11-март, вашингтон.
Photo: RFA

Америка ташқи ишлар министирлиқи йиллардин буян дуняниң һәрқайси җайлиридики дөләтләрниң кишилик һоқуқ саһәсидики иҗабий вә сәлбий әһвалини баһалап чиқидиған болуп, мушу баһалаш доклатини американиң ташқи сиясәт ишлиридики қарар елиш ишлирида муһим асасларниң бири қилип кәлмәктә. Шу қатарда 2019-йиллиқ кишилик һоқуқ саһәсидики әһвалларни баһалаш доклатини елан қилиш мурасими 11-март күни өткүзүлди.

Бу қетим елан қилинған доклатлар йүз нәччә дөләткә четилидиған болуп, улар толиму әстайидиллиқ билән баһалаш һәмдә тәһрирләштин өткән иди. Америка ташқи ишлар министири майк помпейо бу мунасивәт билән сөз қилғанда униң шунчә көп дөләтләрниң ичидин хитайни һәмдә уйғурлар мәсилисини алаһидә мисал қилиши кишиләрниң диққитини қозғиди. У сөзидә дуня тәрәққият вә йеңилиққа йүзлиниватқанда хитай вә башқа бир қисим дөләтләрниң дәвргә қарши чиқиш һәмдә кишилик һоқуқни аяқ-қилишни талливалғанлиқини қаттиқ әйиблиди. Шу қатарда хитай компартийәсиниң юқири пән-техникани хәлқ турмушини яхшилашқа әмәс, әксичә пуқраларни техиму қаттиқ назарәт қилишқа тәтбиқлишини тәнқидләп «хитай һөкүмити диний җамаәтни зор түркүмдә қамаққа алмақта. Худди мән илгири ейтип өткинимдәк хитай компартийәсиниң шинҗаңдики қилмиши ‹бу әсирниң йүзигә чүшкән дағ' болмақта. Әмдиликтә улар бу һәқтики реаллиқниң ашкарилишидин әнсирәп мухбирларға вәһимә салмақта,» деди.

145 Бәтлик бу доклатта көрситилишичә, хитай һөкүмитиниң 2019-йилидики кишилик һоқуқни аяқ-асти қилишиға әң чоң мисал болған ишларниң бири уйғур дияридики милйонлиған мусулман җамаитиниң лагерларға қамилиши һәмдә шу арқилиқ улардики диний вә миллий кимликни өчүрүп ташлаш урунуши болған. Бу лагерлар охшимиған җайларда «тәрбийиләш мәркизи» яки «завут» дегәндәк намларда аталған. Әмма улар пүтүнләй һәрбийчә башқурулидиған һәмдә сиясий җәһәттики меңә ююшни асас қилған түрмиләрдур. Һалбуки, хитай һөкүмити изчил һалда өзлириниң террорлуқ, әсәбийлик вә бөлгүнчиликкә қарши күрәш қиливатқанлиқини баһанә қилиш арқилиқ лагерлар мәсилисиниң зөрүр тәдбирләрдин икәнликини йоллуқ қилип көрситишкә урунуп кәлмәктә. Әпсуски, хәлқара ахбарат васитилири, кишилик һоқуқ тәшкилатлири вә сабиқ мәһбуслар лагерлардики роһий вә җисманий қийнақ, хорлаш вә өлүм-йитим вәқәлирини көп қетимлап ашкара қилған. Хитай һөкүмитиниң ашкара болуп кәткән мәхпий доклатлири болса бу әһвалларниң һәқиқәтәнму мәвҗут икәнликини биваситә дәлиллигән.

Уйғур дияридики зор көләмлик тутқунда ғайиб болған көплигән уйғур сәрхиллириниң нами бу қетимқи доклатта тилға елиниду. Болупму «икки йүзлимичи», «бөлгүнчи» дегәндәк намларда азад султан, саттар савут, арслан абдулла, ғәйрәтҗан осман, абдукерим раһман, ялқун рози, абдуқадир җалалидин, муһәммәд салиһ һаҗим, ташполат тейип қатарлиқ кишиләрниң арқа-арқидин тутқун қилинишиниң уйғур җәмийити үчүн ғайәт зор бир йоқитиш болидиғанлиқи алаһидә баян қилиниду. Бу хил тутқунда йәнә нами аталмиған милйонлиған кишиләр болуп, ашу сансиз кишиләрниң һәммиси аилә җудалиқи һәмдә гөдәк пәрзәнтләрниң сәрсанлиқидәк ортақ бир паҗиәгә дуч кәлмәктә икән.

Доклатта көрситилишичә, уйғур дияридики лагерларда қийнақтин башқа өлүм вәқәлири көп көрүлүватқан һадисиләрниң бири икән. Улар әркин асия радийосиниң мунасивәтлик хәвәрлиридин нәқил алған һалда бу хил өлүм вәқәлириниң йүзләп оттуриға чиқиватқанлиқини, мушуниң өзила буниң аддийғинә «тәбиий» өлүм әмәсликини көрситип беридиғанлиқини, җүмлидин уйғур яшлиридин америкада оқуған мутәллип нурмәмәт, уйғурларға тонулған язғучи нурмәмәт тохти қатарлиқларниң өлүмидинму бу нуқтини көрүвалғили болидиғанлиқини баян қилиду.

Хитай һөкүмити «һәқсиз саламәтлик тәкшүрүш» намида уйғурларниң барлиқ биологийәлик учурлирини топлиған болуп, нөвәттә юқири пән-техниканиң ярдими билән аваз тонуш, чирай тонуш дегәндәк усуллар арқилиқ уйғур вә тибәтләрни назарәт қилишни омумлаштуруп болған. Буниңға мас һалда аһалиләр олтурақ районини ушшақ районларға айрип, һәрқайси бирликләр бир-бирини назарәт қилидиған вәзийәтни яратқан. Кейинчә болса буниңғиму қанаәт қилмай, милйонлиған хитай кадирни уйғурларниң өйлиригә «туғқан болуш» намида мәҗбурий орунлаштурған һәмдә биваситә назарәтни әмәлгә ашурған. Буниң билән хитай һөкүмити ейтиватқан аталмиш әсәбийликниң аламәтлиридин «һарақ ичмәслик», «тамака чәкмәслик» дегәндәк көплигән түрләр паш болған.

Доклатта алаһидә көрситилгән йәнә бир нуқта уйғурларниң һечқандақ пикир баян қилиш һәқлириниң болмаслиқидур. Һөкүмәт иҗра қиливатқан сиясәтләр яки реаллиқ тоғрисида һәрқандақ дәриҗидә наразилиқини ипадилигән кишиләр тездин лагерға йолланған. Интернет яки иҗтимаий таратқуларда вә яки телефон сөһбәтлиридә мушу һәқтә сөзләшкәнләрму охшаш тәқдиргә дуч кәлгән. Хитай һөкүмити йәнә қолини чәтәлләргичә созуп, муһаҗирәттики уйғурларниң бу һәқтә пикир қилғанлирини қорқутушқа урунған. Чәтәл ширкәтлириниң бу һәқтә пикир қилғанлириға иқтисадий васитә арқилиқ зәрбә бәргән. Мәсилән, германийәдики түркләр нәслидин болған путболчи мәсут өзәл вә америкадики «ракета» васкетбол командисиниң мушу хилдики паалийәтләрдин кейин дуч кәлгәнлири буни толуқ испатлап берәләйдикән.

Хитай һөкүмити изчил өзлириниң «аз санлиқ милләтләргә туғут етибари, алий мәктәпкә қобул қилиш етибари, қәрз етибари» дегәндәк бир қатар етибар беришни йолға қойғанлиқини тәшвиқ қилип кәлгән болуп, доклатта бу һадисиләрниң пәқәт шәкилгә оттуриға чиққанлиқи, әмәлийәттә уйғур вә башқа хитай болмиған милләтләрни кәмситиш, уларға хас мәдәнийәт һадисилирини хитайчилаштуруш қилмишлириниң барғансери кеңийиватқанлиқи алаһидә йәр алиду. Шуниңдәк хитай һөкүмитиниң санлиқ мәлуматлиридин нәқил кәлтүрүп, 2019-йилиға кәлгәндә ичкиридин йүз миңлап сақчи қобул қилиш, «үч хил күч» ләргә қарши туруш вә әсәбий, қалақ идийәләрни заманиви чүшәнчиләргә тәрәққий қилдурушқа лазимлиқ кадирлар қошунини толдуруш дегәндәк намларда зор сандики аққунлар қошунидин башқа йәнә нурғун санда нопус көчүрүшни тамамлиған.

Мана мушундақ омумий назарәт, зор тутқун вә сиясий җәһәттики күрәшләр сәвәбидин кишиләрниң сәври чекигә йәткән болсиму, уйғур диярида қаттиқ болған контроллуқниң мәвҗутлуқи түпәйлидин лагер сиртидики бу кишиләр һечйәргә кетәлмәйдикән. Доклатта һазир уйғур дияриниң һәрқайси наһийә вә шәһәрлиригә омумлишип болған қатму-қат тәкшүрүш понкитлириниң әмәлийәттә пүткүл уйғурларни толуқ назарәткә елип болғанлиқини, уйғурларға паспорт берилмәслик түпәйлидин уларниң бу җайлардин қечип кетиш имканийити йоқлуқи алаһидә тилға елиниду.

Мәлум болушичә, 2019-йиллиқ бу доклат елан қилинғандин кейин униң америка-хитай мунасивитигә даир бир қатар паалийәтләргә тегишлик дәриҗидә өз тәсирини көрситиши мөлчәрләнмәктә икән.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт