Amérikaning 2019-yilliq kishilik hoquq doklatida Uyghurlargha alahide orun ajritildi

Muxbirimiz eziz
2020-03-12
Élxet
Pikir
Share
Print
Amérika tashqi ishlar ministiri mayk pompéyo "2019-Yilliq kishilik hoquq doklati" ning élan qilinish munasiwiti bilen söz qildi. 2020-Yili 11-mart, washin'gton.
Amérika tashqi ishlar ministiri mayk pompéyo "2019-Yilliq kishilik hoquq doklati" ning élan qilinish munasiwiti bilen söz qildi. 2020-Yili 11-mart, washin'gton.
Photo: RFA

Amérika tashqi ishlar ministirliqi yillardin buyan dunyaning herqaysi jayliridiki döletlerning kishilik hoquq sahesidiki ijabiy we selbiy ehwalini bahalap chiqidighan bolup, mushu bahalash doklatini amérikaning tashqi siyaset ishliridiki qarar élish ishlirida muhim asaslarning biri qilip kelmekte. Shu qatarda 2019-yilliq kishilik hoquq sahesidiki ehwallarni bahalash doklatini élan qilish murasimi 11-mart küni ötküzüldi.

Bu qétim élan qilin'ghan doklatlar yüz nechche döletke chétilidighan bolup, ular tolimu estayidilliq bilen bahalash hemde tehrirleshtin ötken idi. Amérika tashqi ishlar ministiri mayk pompéyo bu munasiwet bilen söz qilghanda uning shunche köp döletlerning ichidin xitayni hemde Uyghurlar mesilisini alahide misal qilishi kishilerning diqqitini qozghidi. U sözide dunya tereqqiyat we yéngiliqqa yüzliniwatqanda xitay we bashqa bir qisim döletlerning dewrge qarshi chiqish hemde kishilik hoquqni ayaq-qilishni talliwalghanliqini qattiq eyiblidi. Shu qatarda xitay kompartiyesining yuqiri pen-téxnikani xelq turmushini yaxshilashqa emes, eksiche puqralarni téximu qattiq nazaret qilishqa tetbiqlishini tenqidlep "Xitay hökümiti diniy jama'etni zor türkümde qamaqqa almaqta. Xuddi men ilgiri éytip ötkinimdek xitay kompartiyesining shinjangdiki qilmishi 'bu esirning yüzige chüshken dagh' bolmaqta. Emdilikte ular bu heqtiki ré'alliqning ashkarilishidin ensirep muxbirlargha wehime salmaqta," dédi.

145 Betlik bu doklatta körsitilishiche, xitay hökümitining 2019-yilidiki kishilik hoquqni ayaq-asti qilishigha eng chong misal bolghan ishlarning biri Uyghur diyaridiki milyonlighan musulman jama'itining lagérlargha qamilishi hemde shu arqiliq ulardiki diniy we milliy kimlikni öchürüp tashlash urunushi bolghan. Bu lagérlar oxshimighan jaylarda "Terbiyilesh merkizi" yaki "Zawut" dégendek namlarda atalghan. Emma ular pütünley herbiyche bashqurulidighan hemde siyasiy jehettiki ménge yuyushni asas qilghan türmilerdur. Halbuki, xitay hökümiti izchil halda özlirining térrorluq, esebiylik we bölgünchilikke qarshi küresh qiliwatqanliqini bahane qilish arqiliq lagérlar mesilisining zörür tedbirlerdin ikenlikini yolluq qilip körsitishke urunup kelmekte. Epsuski, xelq'ara axbarat wasitiliri, kishilik hoquq teshkilatliri we sabiq mehbuslar lagérlardiki rohiy we jismaniy qiynaq, xorlash we ölüm-yitim weqelirini köp qétimlap ashkara qilghan. Xitay hökümitining ashkara bolup ketken mexpiy doklatliri bolsa bu ehwallarning heqiqetenmu mewjut ikenlikini biwasite delilligen.

Uyghur diyaridiki zor kölemlik tutqunda ghayib bolghan köpligen Uyghur serxillirining nami bu qétimqi doklatta tilgha élinidu. Bolupmu "Ikki yüzlimichi", "Bölgünchi" dégendek namlarda azad sultan, sattar sawut, arslan abdulla, gheyretjan osman, abdukérim rahman, yalqun rozi, abduqadir jalalidin, muhemmed salih hajim, tashpolat téyip qatarliq kishilerning arqa-arqidin tutqun qilinishining Uyghur jem'iyiti üchün ghayet zor bir yoqitish bolidighanliqi alahide bayan qilinidu. Bu xil tutqunda yene nami atalmighan milyonlighan kishiler bolup, ashu sansiz kishilerning hemmisi a'ile judaliqi hemde gödek perzentlerning sersanliqidek ortaq bir paji'ege duch kelmekte iken.

Doklatta körsitilishiche, Uyghur diyaridiki lagérlarda qiynaqtin bashqa ölüm weqeliri köp körülüwatqan hadisilerning biri iken. Ular erkin asiya radiyosining munasiwetlik xewerliridin neqil alghan halda bu xil ölüm weqelirining yüzlep otturigha chiqiwatqanliqini, mushuning özila buning addiyghine "Tebi'iy" ölüm emeslikini körsitip béridighanliqini, jümlidin Uyghur yashliridin amérikada oqughan mutellip nurmemet, Uyghurlargha tonulghan yazghuchi nurmemet toxti qatarliqlarning ölümidinmu bu nuqtini körüwalghili bolidighanliqini bayan qilidu.

Xitay hökümiti "Heqsiz salametlik tekshürüsh" namida Uyghurlarning barliq bi'ologiyelik uchurlirini toplighan bolup, nöwette yuqiri pen-téxnikaning yardimi bilen awaz tonush, chiray tonush dégendek usullar arqiliq Uyghur we tibetlerni nazaret qilishni omumlashturup bolghan. Buninggha mas halda ahaliler olturaq rayonini ushshaq rayonlargha ayrip, herqaysi birlikler bir-birini nazaret qilidighan weziyetni yaratqan. Kéyinche bolsa buningghimu qana'et qilmay, milyonlighan xitay kadirni Uyghurlarning öylirige "Tughqan bolush" namida mejburiy orunlashturghan hemde biwasite nazaretni emelge ashurghan. Buning bilen xitay hökümiti éytiwatqan atalmish esebiylikning alametliridin "Haraq ichmeslik", "Tamaka chekmeslik" dégendek köpligen türler pash bolghan.

Doklatta alahide körsitilgen yene bir nuqta Uyghurlarning héchqandaq pikir bayan qilish heqlirining bolmasliqidur. Hökümet ijra qiliwatqan siyasetler yaki ré'alliq toghrisida herqandaq derijide naraziliqini ipadiligen kishiler tézdin lagérgha yollan'ghan. Intérnét yaki ijtima'iy taratqularda we yaki téléfon söhbetliride mushu heqte sözleshkenlermu oxshash teqdirge duch kelgen. Xitay hökümiti yene qolini chet'ellergiche sozup, muhajirettiki Uyghurlarning bu heqte pikir qilghanlirini qorqutushqa urun'ghan. Chet'el shirketlirining bu heqte pikir qilghanlirigha iqtisadiy wasite arqiliq zerbe bergen. Mesilen, gérmaniyediki türkler neslidin bolghan putbolchi mes'ut özel we amérikadiki "Rakéta" waskétbol komandisining mushu xildiki pa'aliyetlerdin kéyin duch kelgenliri buni toluq ispatlap béreleydiken.

Xitay hökümiti izchil özlirining "Az sanliq milletlerge tughut étibari, aliy mektepke qobul qilish étibari, qerz étibari" dégendek bir qatar étibar bérishni yolgha qoyghanliqini teshwiq qilip kelgen bolup, doklatta bu hadisilerning peqet shekilge otturigha chiqqanliqi, emeliyette Uyghur we bashqa xitay bolmighan milletlerni kemsitish, ulargha xas medeniyet hadisilirini xitaychilashturush qilmishlirining barghanséri kéngiyiwatqanliqi alahide yer alidu. Shuningdek xitay hökümitining sanliq melumatliridin neqil keltürüp, 2019-yiligha kelgende ichkiridin yüz minglap saqchi qobul qilish, "Üch xil küch" lerge qarshi turush we esebiy, qalaq idiyelerni zamaniwi chüshenchilerge tereqqiy qildurushqa lazimliq kadirlar qoshunini toldurush dégendek namlarda zor sandiki aqqunlar qoshunidin bashqa yene nurghun sanda nopus köchürüshni tamamlighan.

Mana mushundaq omumiy nazaret, zor tutqun we siyasiy jehettiki küreshler sewebidin kishilerning sewri chékige yetken bolsimu, Uyghur diyarida qattiq bolghan kontrolluqning mewjutluqi tüpeylidin lagér sirtidiki bu kishiler héchyerge kételmeydiken. Doklatta hazir Uyghur diyarining herqaysi nahiye we sheherlirige omumliship bolghan qatmu-qat tekshürüsh ponkitlirining emeliyette pütkül Uyghurlarni toluq nazaretke élip bolghanliqini, Uyghurlargha pasport bérilmeslik tüpeylidin ularning bu jaylardin qéchip kétish imkaniyiti yoqluqi alahide tilgha élinidu.

Melum bolushiche, 2019-yilliq bu doklat élan qilin'ghandin kéyin uning amérika-xitay munasiwitige da'ir bir qatar pa'aliyetlerge tégishlik derijide öz tesirini körsitishi mölcherlenmekte iken.

Toluq bet