Уйғур кишилик һоқуқ қурулуши: «тутқун қилинған вә йоқалғанлар: уйғур дияридики зиянкәшликкә учраватқан зиялийлар»

Мухбиримиз сада
2019-05-22
Елхәт
Пикир
Share
Принт
«Бөлгүнчилик» билән әйиблинип, икки йил кечиктүрүлүп өлүм җазасиға һөкүм қилинған, шинҗаң университетниң сабиқ мудири, профессор ташполат тейип париж университетида пәхрий профессорлуқ гуваһнамисини тапшурувалған көрүнүши. (Вақти ениқ әмәс)
«Бөлгүнчилик» билән әйиблинип, икки йил кечиктүрүлүп өлүм җазасиға һөкүм қилинған, шинҗаң университетниң сабиқ мудири, профессор ташполат тейип париж университетида пәхрий профессорлуқ гуваһнамисини тапшурувалған көрүнүши. (Вақти ениқ әмәс)
Nuri Tiyip

Уйғур диярида милйонлиған уйғурниң җаза лагерлириға соланғанлиқи аллиқачан хәлқара җәмийәтниң күчлүк диққитини тартқан бир мәсилигә айланди.

Шу тутқунларниң ичидә алий мәлуматлиқ зиялийларниңму барлиқи кишиләрниң диққәт-етибарини техиму қозғимақта. Алий мәлуматлиқ зиялийлар бир милләтниң тәрәққиятида, униң хәлқарада пут тирәп туралишида һәл қилғуч рол ойнайдиған муһим амилларниң биридур. Бир милләтниң сәрхиллири болған зиялийлар тутқун қилинди демәклик шу милләтниң йетәкчилири вә сәркилири қирқип ташланди демәкликтур.

Уйғур кишилик һоқуқ қурулуши мушу нуқтиларни көздә тутқан асаста 21-май «тутқун қилинған вә йоқалғанлар: уйғур дияридики зиянкәшликкә учраватқан зиялийлар» темисида бир доклат елан қилди. Доклатта 2017-йили апрелдин буян хитай һөкүмитиниң уйғур дияридики уйғур мәдәнийитини йоқ қилиш һәрикитидә тутқун қилинған, җазаға һөкүм қилинған вә мәҗбурий ғайиб қиливетилгән уйғур зиялийлириниң аз дегәндә 435 адәм икәнлики ениқлап чиқилған шундақла бу 435 адәмниң әмәлийәттә райондики кишилик һоқуқ дәпсәндичиликкә учраватқан зиялийларниң интайин аз бир қисми икәнлики оттуриға қоюлған.

Уйғур кишилик һоқуқ қурулуши илгири уйғур дияридики зиянкәшликкә учраватқан уйғур зиялийлириниң сани вә вәзийити тонуштурулған доклаттин үчни елан қилған иди. Буниң бири өткән йили өктәбирдики доклат болуп, буниңда хитайниң зиянкәшликигә учриған 231 нәпәр зиялий ениқлап чиқилған. Бу йил январдики иккинчи қетимлиқ доклатида зиянкәшликкә учриғанлиқи ениқланған зиялийлардин 107 си қошулуп, омумий сан 338 кә йәткән. Үчинчи қетимлиқ доклат бу йил мартта елан қилинип, омумий сан 386 гә йәткән иди.

Уйғур мәсилисигә йеқиндин көңүл бөлүп келиватқан, вашингтондики уйғур кишилик һоқуқ қурулушиниң тәтқиқатчиси һенрий шаҗивиски әпәнди бу қетимлиқ доклатниң алдинқи үч қетимлиқиға охшимайдиған нуқтилири һәққидә сөз қилип мундақ деди: «бу бизниң уйғур зиялийлири һәққидә елан қилған 4-қетимлиқ доклатимиз болуп, буниңда хатириләнгән уйғур зиялийлири бурунқидин 70 адәм көп. Қарайдиған болсақ, һазирға қәдәр зиянкәшликкә учриғанларниң омумий сани изчил көпийип меңиватиду. Униңдин башқа биз ениқлиған учурларниң бәзилири абдувәли аюп вә җени бонн топлиған санлиқ-мәлуматларға асасланди.»

Бу доклатниң бурунқи үчисигә охшимайдиған йәнә бир тәрипи, буниңда хитайниң һуҗум нишаниға айланған зиялийлар охшимайдиған кәсипләр вә җинслар бойичә түргә айрилған болуп, кәсип түри бойичә университет оқутқучилири, ахбаратчилар вә шаир-язғучилар; җинс түри бойичә әрләр асасий салмақни игилигән.

Мәзкур санлиқ мәлуматни тәминлигән «шаһит биз» ториниң қурғучиси җени бонн әпәнди радийомизға қилған сөзидә уйғур дияридин тутқун қилинған уйғур вә қазақ зиялийлириниң әң йеңи санлиқ-мәлуматлири һәққидә тәпсилий тохталди. Униң дейишичә, һазирға қәдәр уйғур зиялийлиридин аз дегәндә 10 нәпәр, қазақ зиялийлиридин аз дегәндә 20 нәпәр адәм қоюп берилгән икән.

Уйғур зиялийлири һәққидики хәвәр вә доклатлар ғәрб әллиридики башқа кишилик һоқуқ тәшкилатлири тәрипидинму елан қилиниватқан болуп, бәзи һөкүмәт органлири шуларни мәнбә қилиш арқилиқ уйғур мәсилисини хәлқара сәһниләрдә оттуриға қоюп кәлмәктә. Һенрий шаҗивиски әпәнди бу һәқтә сөз қилип, уйғур кишилик һоқуқ қурулуши тәрипидин чиқиватқан доклат вә учурлар америка һөкүмитиниң уйғурлар үчүн еғиз ечишида көврүклүк рол ойнаватқанлиқини ейтип өтти.

У мундақ деди: «биздин чиқиватқан учурлар америка һөкүмитини уйғурлар үчүн аваз чиқиришқа үндәп келиватиду. Униңдин башқа йәнә охшимиған ахбарат васитилири уйғур мәсилисини аңлитишта бизниң доклатлиримиздин нәқил еливатиду. Әлвәттә бизму уйғур кишилик һоқуқ қурулуши болуш сүпитимиз билән хәлқара җәмийәттин уйғурларни вә уйғур зиялийлирини қанунлуқ қоғдиялайдиған һәл қилғуч чарини издәватимиз.»

Доклатниң ахирида дунядики хитайниң «куңзи институтлири» ға охшаш маарип тармақлири билән һәмкарлиқ орнатқан университетларни бу хил һәмкарлиқни дәрһал тохтитишқа чақирған.

Ундақта, чәтәлдики университет яки илмий органлар уйғур зиялийлири үчүн қандақ тәдбирләрни қоллиниши керәк? һенрий шаҗивиски әпәнди сөз қилип, «бизниң шоаримиз ‹бу қабаһәткә қулақ йопурувелишни тохтитидиған вақит кәлди'. Һазирға қәдәр биз билидиғанлардин аз дегәндә 4 нәпәр уйғур зиялийси қоюп берилди. Бу бир яхши бешарәт. Шуңа америка вә явропадики даңлиқ университет вә илмий органлариму илгири хизмәт мунасивити орнатқан, кейин хитай һөкүмити тәрипидин ғайиб қиливетилгән раһилә давутқа охшаш уйғур зиялийлириниң из-дерикини қилиши, хитай һөкүмитидин улар һәққидә тәпсилий учурларни тәләп қилиши лазим,» деди.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт