Uyghur kishilik hoquq qurulushi: "Tutqun qilin'ghan we yoqalghanlar: Uyghur diyaridiki ziyankeshlikke uchrawatqan ziyaliylar"

Muxbirimiz sada
2019-05-22
Élxet
Pikir
Share
Print
"Bölgünchilik" bilen eyiblinip, ikki yil kéchiktürülüp ölüm jazasigha höküm qilin'ghan, shinjang uniwérsitétning sabiq mudiri, proféssor tashpolat téyip parizh uniwérsitétida pexriy proféssorluq guwahnamisini tapshuruwalghan körünüshi. (Waqti éniq emes)
"Bölgünchilik" bilen eyiblinip, ikki yil kéchiktürülüp ölüm jazasigha höküm qilin'ghan, shinjang uniwérsitétning sabiq mudiri, proféssor tashpolat téyip parizh uniwérsitétida pexriy proféssorluq guwahnamisini tapshuruwalghan körünüshi. (Waqti éniq emes)
Photo: RFA

Uyghur diyarida milyonlighan Uyghurning jaza lagérlirigha solan'ghanliqi alliqachan xelq'ara jem'iyetning küchlük diqqitini tartqan bir mesilige aylandi.

Shu tutqunlarning ichide aliy melumatliq ziyaliylarningmu barliqi kishilerning diqqet-étibarini téximu qozghimaqta. Aliy melumatliq ziyaliylar bir milletning tereqqiyatida, uning xelq'arada put tirep turalishida hel qilghuch rol oynaydighan muhim amillarning biridur. Bir milletning serxilliri bolghan ziyaliylar tutqun qilindi démeklik shu milletning yétekchiliri we serkiliri qirqip tashlandi démekliktur.

Uyghur kishilik hoquq qurulushi mushu nuqtilarni közde tutqan asasta 21-may "Tutqun qilin'ghan we yoqalghanlar: Uyghur diyaridiki ziyankeshlikke uchrawatqan ziyaliylar" témisida bir doklat élan qildi. Doklatta 2017-yili apréldin buyan xitay hökümitining Uyghur diyaridiki Uyghur medeniyitini yoq qilish herikitide tutqun qilin'ghan, jazagha höküm qilin'ghan we mejburiy ghayib qiliwétilgen Uyghur ziyaliylirining az dégende 435 adem ikenliki éniqlap chiqilghan shundaqla bu 435 ademning emeliyette rayondiki kishilik hoquq depsendichilikke uchrawatqan ziyaliylarning intayin az bir qismi ikenliki otturigha qoyulghan.

Uyghur kishilik hoquq qurulushi ilgiri Uyghur diyaridiki ziyankeshlikke uchrawatqan Uyghur ziyaliylirining sani we weziyiti tonushturulghan doklattin üchni élan qilghan idi. Buning biri ötken yili öktebirdiki doklat bolup, buningda xitayning ziyankeshlikige uchrighan 231 neper ziyaliy éniqlap chiqilghan. Bu yil yanwardiki ikkinchi qétimliq doklatida ziyankeshlikke uchrighanliqi éniqlan'ghan ziyaliylardin 107 si qoshulup, omumiy san 338 ke yetken. Üchinchi qétimliq doklat bu yil martta élan qilinip, omumiy san 386 ge yetken idi.

Uyghur mesilisige yéqindin köngül bölüp kéliwatqan, washin'gtondiki Uyghur kishilik hoquq qurulushining tetqiqatchisi hénriy shajiwiski ependi bu qétimliq doklatning aldinqi üch qétimliqigha oxshimaydighan nuqtiliri heqqide söz qilip mundaq dédi: "Bu bizning Uyghur ziyaliyliri heqqide élan qilghan 4-qétimliq doklatimiz bolup, buningda xatirilen'gen Uyghur ziyaliyliri burunqidin 70 adem köp. Qaraydighan bolsaq, hazirgha qeder ziyankeshlikke uchrighanlarning omumiy sani izchil köpiyip méngiwatidu. Uningdin bashqa biz éniqlighan uchurlarning beziliri abduweli ayup we jéni bonn toplighan sanliq-melumatlargha asaslandi."

Bu doklatning burunqi üchisige oxshimaydighan yene bir teripi, buningda xitayning hujum nishanigha aylan'ghan ziyaliylar oxshimaydighan kesipler we jinslar boyiche türge ayrilghan bolup, kesip türi boyiche uniwérsitét oqutquchiliri, axbaratchilar we sha'ir-yazghuchilar؛ jins türi boyiche erler asasiy salmaqni igiligen.

Mezkur sanliq melumatni teminligen "Shahit biz" torining qurghuchisi jéni bonn ependi radiyomizgha qilghan sözide Uyghur diyaridin tutqun qilin'ghan Uyghur we qazaq ziyaliylirining eng yéngi sanliq-melumatliri heqqide tepsiliy toxtaldi. Uning déyishiche, hazirgha qeder Uyghur ziyaliyliridin az dégende 10 neper, qazaq ziyaliyliridin az dégende 20 neper adem qoyup bérilgen iken.

Uyghur ziyaliyliri heqqidiki xewer we doklatlar gherb elliridiki bashqa kishilik hoquq teshkilatliri teripidinmu élan qiliniwatqan bolup, bezi hökümet organliri shularni menbe qilish arqiliq Uyghur mesilisini xelq'ara sehnilerde otturigha qoyup kelmekte. Hénriy shajiwiski ependi bu heqte söz qilip, Uyghur kishilik hoquq qurulushi teripidin chiqiwatqan doklat we uchurlar amérika hökümitining Uyghurlar üchün éghiz échishida köwrüklük rol oynawatqanliqini éytip ötti.

U mundaq dédi: "Bizdin chiqiwatqan uchurlar amérika hökümitini Uyghurlar üchün awaz chiqirishqa ündep kéliwatidu. Uningdin bashqa yene oxshimighan axbarat wasitiliri Uyghur mesilisini anglitishta bizning doklatlirimizdin neqil éliwatidu. Elwette bizmu Uyghur kishilik hoquq qurulushi bolush süpitimiz bilen xelq'ara jem'iyettin Uyghurlarni we Uyghur ziyaliylirini qanunluq qoghdiyalaydighan hel qilghuch charini izdewatimiz."

Doklatning axirida dunyadiki xitayning "Kungzi institutliri" gha oxshash ma'arip tarmaqliri bilen hemkarliq ornatqan uniwérsitétlarni bu xil hemkarliqni derhal toxtitishqa chaqirghan.

Undaqta, chet'eldiki uniwérsitét yaki ilmiy organlar Uyghur ziyaliyliri üchün qandaq tedbirlerni qollinishi kérek? hénriy shajiwiski ependi söz qilip, "Bizning sho'arimiz 'bu qabahetke qulaq yopuruwélishni toxtitidighan waqit keldi'. Hazirgha qeder biz bilidighanlardin az dégende 4 neper Uyghur ziyaliysi qoyup bérildi. Bu bir yaxshi bésharet. Shunga amérika we yawropadiki dangliq uniwérsitét we ilmiy organlarimu ilgiri xizmet munasiwiti ornatqan, kéyin xitay hökümiti teripidin ghayib qiliwétilgen rahile dawutqa oxshash Uyghur ziyaliylirining iz-dérikini qilishi, xitay hökümitidin ular heqqide tepsiliy uchurlarni telep qilishi lazim," dédi.

Toluq bet