Америка кеңәш палата әзаси боб менендез: «бүгүн биз һәммимиз уйғур болдуқ!»

Мухбиримиз әркин
2019-05-23
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Сенатор боб менендиз әпәнди мухбирниң зияритини қобул қилмақта. 2019-Йили 8-январ.
Сенатор боб менендиз әпәнди мухбирниң зияритини қобул қилмақта. 2019-Йили 8-январ.
AP

Америкадики җумһурийәтчи вә демократчи кеңәш палата әзалири бирлишип оттуриға қойған «уйғур кишилик һоқуқ қанун лайиһәси» 22‏-май күни кеңәш палатасиниң ташқи ишлар комитетида авазға қоюлуп, бирдәк мақулланған. 2‏-Қәдәмдә мәзкур қанун лайиһәси кеңәш палатасиниң омумий мәҗлисидә авазға қоюлиду. Мәзкур қанун лайиһәсиниң кеңәш палатасиниң ташқи ишлар комитетида мақуллиниши уйғур районида кишилик һоқуқни дәпсәндә қиливатқан хитай әмәлдарлирини вә карханилирини җавабкарлиққа тартишни ишқа ашуруш йолидики интайин муһим қәдәм, дәп қаралмақта. «Уйғур кишилик һоқуқ қанун лайиһәси» ниң икки вариянти бу йил 1‏-айда америкиниң авам вә кеңәш палаталирида бирла вақитта оттуриға қоюлған иди.

Мәзкур қанун лайиһәси хитай һөкүмитиниң 2 милйондәк уйғурни йиғивелиш лагерлириға қамап, уларниң диний етиқади, мәдәнийити, тилини чәклиши, кәң көләмлик дигитал назарәт системиси қуруп, уйғурларни бастуруши, уйғур җәмийитини омумйүзлүк тәқиб астиға елип, иҗтимаий һаятниң барлиқ саһәлириниң контрол қилинишида җавабкарлиқи бар хитай әмәлдарлирини, уларға ярдәмләшкән хитай карханиларни җавабкарлиққа тартишни нишан қилиду. Қанун лайиһәси америка ташқи ишлар министирлиқида «шинҗаң ишлири» ни маслаштурғучи әмәлдар тәйинләш, ташқи ишлар министири «хәлқара магнетски қануни» ни йүргүзүп, уйғур ели вә башқа районлардики кишилик һоқуқ дәпсәндичиликигә биваситә четилған хитай һөкүмити вә партийәси ичидики әмәлдарлар һәм уйғур аптоном районниң партийә секретари чен чуәнго қатарлиқларға җаза тәдбири қоллиниш, америка федератсийә тәкшүрүш идариси (FBI) хитай америка тупрақлирида америка пуқралириға салған тәһдитләр һәққидә алақидар органларни учур билән тәминләш қатарлиқ мәзмунларни өз ичигә алған.

Кишилик һоқуқ тәшкилатлириниң илгири сүрүшичә, мәзкур қанун лайиһәси интайин әтраплиқ һазирланған, кәң даирилик мәсилиләргә четишлиқ болуп, униң кеңәш палатасиниң ташқи ишлар комитетида мақуллиниши зор илгириләш икән. Кишилик һоқуқни көзитиш тәшкилати хитай бөлүминиң директори софийә ричардсон 23‏-май зияритимизни қобул қилип, «уйғур кишилик һоқуқ қанун лайиһәси» ниң әтраплиқ вә кәң даирилик мәсилиләргә четилиштәк алаһидиликләргә игә икәнликини билдүрди.

У мундақ дәйду: «хитайниң ичи вә сиртидики уйғурларни нуқта қилған кәң даирилик бу қанун лайиһәсиниң мақуллиниши интайин муһим бир қәдәм. Бу көләмдики бир қанун бурун чиқирилип бақмиған. Бу җәһәттә у тибәт саяһәт қануни яки шималий корейәгә чиқирилған қанунлардин пәрқлиниду. Қанун лайиһәсиниң һазирқи шәклидә қарши тәрәпкә наһайити әтраплиқ инкас билдүрүлгән. У ембарго қоюштин тартип, муһаҗирәттики уйғурларға ташқи ишла министирлиқида мәхсус әмәлдар тәйинләшкичә болған кәң саһәгә четилиду. Униңда йәнә хитай кишилик һоқуқ мәсилисиниң бу кризистики хәлқара амили тәкитләнгән болуп, бу америка пуқралириға вә америка карханилириға четилған. Шуңа бу қанун лайиһәси адәттики қарар лайиһәсигә яки хитайни тәнқидләп қойидиған қанунларға охшимайду. У бу җәһәттә инкасиниң кәскинлики билән гәвдилиниду.»

Анализчилар әмдики мәсилә мәзкур қанун лайиһәсиниң йәнә бир вариянтиниң авам палатасидики комитетларда мақуллишида қалғанлиқини билдүрмәктә. Америкадики «уйғур кишилик һоқуқ қурулуши» ниң рәиси, адвокат нурий түркәлниң илгири сүрүшичә, бу қанунниң кеңәш палатаси ташқи ишлар комитетида мақуллиниши униң «иҗабий тәрәпкә қарап кетиватқанлиқиниң бешарити» икән. У 23‏-май зияритимизни қобул қилип мундақ деди: «униң кеңәш палата ташқи ишлар комитетидин өтүши наһайити чоң иш. 100 Кеңәш палата әзасиниң ичидики 34 әза аваз берип, комитеттин тосалғусиз өтүшиниң өзила бу қанунниң иҗабий тәрәпкә қарап кетиватқанлиқиниң бешарити, дәп қараймән. Әмди бу қанун 100 кеңәш палата әзасиниң аваз беришигә қоюлиду. Бу арида авам палатасида тонуштурулған HR 648 нусхиси авам палатасиниң 3 комитетида көрүлүватиду. Қанун лайиһәси бу 3 комитетта мақулланса, авам палатасиниң нусхиси билән кеңәш палатасиниң нусхиси бирләштүрүлидиған қәдәм басқучқа келиду.»

Нурий түркәлниң илгири сүрүшичә, «уйғур кишилик һоқуқ қанун лайиһәси» ниң авам палатасида илгирилиши аста болмақта икән. У буниңға авам палатасида адәм саниниң көп болуши, уйғурлар һәққидә бирла вақитта икки қанун лайиһәсиниң оттуриға қоюлушидәк амилларниң сәвәб болуватқанлиқини билдүрди. Авам палатасидики икки қанун лайиһәсиниң бирини җумһурийәтчи авам палата әзаси кристофир симит билән демократчи авам палата әзаси там созей оттуриға қойған. Йәнә бир қанун лайиһәсини демократчи авам палата әзаси брәд шерман сунған. Брәд шерманниң қанун лайиһәси нуқтилиқ америка карханилириниң уйғур аптоном райони билән сода қилиши шуниңдәк бу райондики кишилик һоқуқ дәпсәндичиликигә қатнашқан хитай ширкәтлирини чәкләшкә қаритилған иди.

Софийә ричардсонниң қаришичә, у қанун лайиһәсиниң йәнә бир вариянтиниң авам палатасида мақуллинишиға үмидвар қарайдикән. У, қанун лайиһәсиниң авам палатасида чоң қаршилиққа учримаслиқи мумкинликини билдүрди. Софийә ричардсон мундақ дәйду: «авам палатасида улар бәзи мәсилиләрдә мурәссә қилишниң йоллирини издимәктә. Мән қанун лайиһәсини авам палатасида бирәр тосқунлуққа яки чоң қаршилиққа учрайду, дәп қаримаймән. Сиз кеңәш палатасиға қарисиңиз буни көрисиз. Улар мәзкур қанун лайиһәсини мақуллашта бирликкә кәлди. Қанун лайиһәсиниң авам палатасидики нусхисиниң кәң қоллашқа еришиватқанлиқи гәвдилик ипадиләнмәктә. Нурғун мәсилиләрдә пикир бирлики һасил қилалмайдиған бу кишиләрниң уйғур мәсилисидә бир йәргә келиши уйғурла дуч келиватқан кризисиниң қанчилик еғирлиқини етирап қилғанлиқтур.»

«Уйғур кишилик һоқуқ қанун лайиһәси» ниң кеңәш палатасидики вариянтини җумһурийәтчи кеңәш палата әзаси марко рубийо билән демократчи кеңәш палата әзаси баб мәнәндәз сунған иди. Марку рубийо 22‏-май күни қанун лайиһәсиниң ташқи ишлар комитетида мақуллиниши мунасивити билән елан қилған баянатида «шинҗаңдики уйғур вә башқа ғоллуқ мусулман аз санлиқларға қаритилған системилиқ вә мислисиз кишилик һоқуқ дәпсәндичиликидә қоли бар хитай һөкүмити вә коммунистик партийәси рәһбәрлиридин һесаб елиш бәк кечикип кәткән иди» дегән. Униң илгири сүрүшичә, «кеңәш палатаси ташқи ишлар комитети икки партийә һәмкарлиқида тонуштурған уйғур кишилик һоқуқ сиясити қанун лайиһәси' ни мақуллап интайин әһмийәтлик бир қәдәмни басқан.»

Шу күни демократик кеңәш палата әзаси баб мәнәндәз елан қилған баянатида «бүгүн һәммәйлән уйғурмиз. Хитай уйғур пуқралириға селиватқан қорқунчлуқ вә системилиқ зулум универсал кишилик һоқуқ принсиплирини қәдирләйдиған барлиқ инсанларға қилинған ортақ һақарәт» дегән. Униң илгири сүрүшичә, «бейҗиңниң шинҗаңда йүргүзүватқан системилиқ, көләмлик тәқиби инсанлиқни, инсанниң һаятини, миллий, диний вә күлтурал әркинликни қәдирләйдиған һәрқандақ адәмни шүркәндүрүши керәк» икән.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт