Amérikidiki xitay ishliri komitéti amérika hökümitini Uyghur éli we tibetning weziyitige diqqet qilishqa chaqirdi

Muxbirimiz irade
2016-10-07
Share
kocha-charlash-qoralliq-saqchi-herbiy-qeshqer.jpg Kocha charlawatqan qoralliq eskerler. 2014-Yili 31-iyul, qeshqer.
AFP


Amérika dölet mejlisi we hökümitining xitay ishliri ijra'iye komitéti peyshenbe küni xitay heqqidiki yilliq doklatini élan qilghan idi. 328 Bettin terkib tapqan bu doklatta Uyghurlarning kishilik hoquq weziyitige ayrim bapta yer bérilgen idi. Xitaydiki pikir erkinliki, emgekchiler hoquqi, diniy we milliy hoquqlar, erkin sayahet qilish we köchüsh hoquqi, muhit mesilisige oxshash köp sahelerge chétilidighan mesililer yorutup bérilgen bu doklatta, shi jinping hakimiyetke kelgendin buyan xitayning téximu qattiq qol we xelq'ara qanunlarni téximu mensitmeydighan bopketkenliki éniq qeyt qilin'ghan,amérika hökümitige bir qisim pikir - teklipler sunulghan.

Peyshenbe küni amérika dölet mejlisi we hökümitining xitay ishliri komitéti yilda bir qétim élan qilinidighan zor hejimlik yilliq doklatini élan qildi. Bu doklat amérika prizidénti barak obamagha sunulidighan doklat bolup, uningda xitaydiki omumiy kishilik hoquq weziyiti, Uyghurlar we tibetlerning milliy, dini we siyasiy hoquqlirining ehwaligha a'it ötken bir yil ichide yüz bergen weqeler, igilen'gen uchurlar analiz qilinish arqiliq amérika hökümitige melumat bérilidu we bezi pikir - teklipler sunulidu.

Doklatning 2016 - yilliq sani del xitayning “Dunya soda teshkilati” gha eza bolup kirgenlikige 15 yil tolghan mezgilge toghra kelgen bolup, komitét doklatining kirish qismida mundaq dégen : “Xitay bundin 15 yil awwal teshkilatqa eza bolup kirgende bu teshkilatning xitayning iqtisadiy jehettin tereqqiyatigha paydiliq bolup qalmastin, belki siyasiy tereqqiyatighimu jümlidin xitayda döletni qanun arqiliq idare qilishni ishqa ashurushqimu paydiliq ikenlikini ilgiri sürgen idi. Xitay hazir iqtisadiy jehettin dunyadiki ikkinchi chong küchke aylandi. Biraq, xitay kompartiyisi döletni qanun arqiliq idare qilishning döletni bashqurushtiki asasiy prinsp bolushi kéreklikini izchil ret qilip kelmekte. Jümlidin xitay 15 yil awwal kütülgenning eksiche, xelq'ara kishilik hoquq ölchemlirini izchil depsende qilmaqta we öz qanunlirighimu xilap halda siyaset yürgüzmekte.”

Xitay ishliri komitéti doklatida, xitay hökümitining “Döletni qanun arqiliq idare qilish” emes belki “Döletni qanun arqiliq kontrol qilish” dégen'ge özgertiwalghanliqini, qanunlarni emeliyette ijtima'iy teshkilatlarni, öktichi pikirlerni, kishilik hoquqni, diniy we milliy hoquqlarni basturudighan qoralgha aylanduruwalghanliqini bildürgen. Doklatta xitaydiki mesile bar dep qaralghan pikir erkinliki, emgekchiler hoquqi, étnik milletlerning hoquqi, erkin sayahet qilish, diniy hoquq qatarliqlarni öz ichige alghan jem'iy 19 xil mesile ayrim - ayrim otturigha qoyup ötülgen bolup, yuqirida tilgha élin'ghan sahelerge a'it mesililer birmu - bir ispatliri bilen bayan qilin'ghan. Xitay ishliri komitétining bashliqi kiris simis ependi doklatning élan qilinish munasiwiti bilen élan qilghan yazma bayanatida mundaq dégen :“Xitay hökümitining kishilik hoquq xatirisi intayin nachar. Ötken üch yil jeryanida izchil halda nacharlap mangmaqta. Xitaydiki islahatchilar, öktichiler, hoquq qoghdighuchilar üstidiki bésim artiwatqan bir shara'it astida bu mezgilni ular üchün eng qarangghu mezgil, déyishke bolidu.”

Kiris simis ependi sözide yene, xi'ay hökümitining xitaydiki kishilik hoquq adwokatlirigha, musteqil organlargha zerbe bérishte, intérnét we axbaratni kontrol qilishta we pilanliq tughut siyasitini yolgha qoyushta ilgiri körülüp baqmighan qedemlerni tashlawatqanliqini, yéngi qanun - tüzümler arqiliq diniy guruppilargha zerbe bériwatqanliqini, tibetler, Uyghurlar we shimaliy koriyilik musapirlarning bixeterlikining ilgirilep xewp astigha kirgenlikini qeyt qilghan.

Amérika Uyghur birleshmisining re'isi élshat hesen ependimu bügün doklat heqqidiki ziyaritimizni qobul qilip, özining xitaydiki bu dewrni heqiqetenmu bir qarangghu dewr dep qaraydighanliqini bildürdi.

“Asiya démokratiye munbiri” ning 2016 - yilliq yighinigha qatnishiwatqan amérika Uyghur birlikining re'isi ilshat ependi dalay lama bilen bille
“Asiya démokratiye munbiri” ning 2016 - yilliq yighinigha qatnishiwatqan amérika Uyghur birlikining re'isi ilshat ependi dalay lama bilen bille
RFA

Xelq'aradiki herqaysi kishilik hoquq organlirimu shi jinping hakimiyetke kelgendin buyan xitaydiki kishilik hoquq weziyitining izchil keynige chékiniwatqanliqini tekitlep kelmekte. Xelq'ara muxbirlarni qoghdash komitétining tetqiqatchisi wang yachu bizning ziyaritimizni qobul qilghanda shi jinping hakimiyetke kelgen ötken 3 yil mabeynide xitayning ijtima'iy, siyasiy weziyitidiki bu nacharlishishning intayin roshenlikini, xitay jem'iyitidiki barliq sahelerning qattiq kontrol we cheklimining tesirige uchrighanliqini éytqan idi.

Doklatning Uyghur éligha a'iــt qismida bildürülüshiche, xitay hökümiti ötken bir yil ichide dawamliq halda Uyghurlargha türlük bésim siyasetlirini dawamliq kücheytip ijra qilip, Uyghurlarning milliy, diniy, siyasiy hoquqlirini depsende qilghan, ularning erkin sayahet qilish, köchüsh - yötkilish erkinlikini chekligen. Ularning tilini chekligen. Uyghur élida “Diniy radikalliqqa qarshi turush”, “Térrorluqqa zerbe bérish” dégen namlar astida Uyghurlargha zerbe bériwatqanliqini, u yerdiki pikir erkinliki we axbarat - uchur erkinlikini cheklewatqanliqini bayan qilghan. Doklatta, ötken yil ichide Uyghur élida yüz bérip radiyomiz we bashqa xelq'araliq xewer organliri teripidin éniqlinip, dunyagha ashkarilan'ghan weqeler yuqirida déyilgenlerge misal süpitide birmu - bir tepsiliy bérilgen. Xitay ishliri komitéti Uyghur éli we tibettiki weziyetke qarita amérika hökümitige sun'ghan teklipide amérika hökümitining choqum xitay hökümitige bésim ishlitip, Uyghur éli we tibet rayonlirigha tosalghusiz bérishni ishqa ashurushi kéreklikini hem shundaqla amérikidiki xelq'araliq tijaret organlirini xitay bilen ish qilghanda yu'iqiridiki milletlerning medeniyiti, dini yaki örp - adetlirige ziyanliq herqandaq tijaretke kirmeslik heqqide agahlandurushni telep qilghan. Élshat hesen ependi komitétning yuqiridiki teleplirining intayin orunluq ikenlikini, buni qollaydighanliqini bildürsimu, biraq u hazirqi amérika hökümitining bu teleplerni ijra qilishigha guman bilen qaraydighanliqini éytti.

Amérika dölet mejlisi we hökümiti qarmiqidiki xitay ishliri komitétining bu yilliq doklati 80 ming xettin terkib tapqan bolup, bu yilliq doklatta xitay hökümitining Uyghurlar, tibetlerge qaritiwatqan bésim siyasiti we shundaqla xongkong alahide rayonidiki démokratiyisidiki chékinish eng nuqtiliq tilgha élin'ghan mesililer bolup hési'ablinidu.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet