Америка дөләт ишлири министирлиқи уйғурлар вәзийити һәққидә мәхсус баянат бәрди

Мухбиримиз ирадә
2018-04-20
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Әркин асия радиоси мухбирлири америка дөләт ишлири министирлиқиниң ахбарат елан қилиш йиғинида. 2018-Йили 19-апрел. Вашингтон, америка.
Әркин асия радиоси мухбирлири америка дөләт ишлири министирлиқиниң ахбарат елан қилиш йиғинида. 2018-Йили 19-апрел. Вашингтон, америка.
RFA/Irade

Пәйшәнбә күни америка дөләт ишлири министирлиқи уйғур елидики вәзийәт һәққидә мәхсус баянат берип, хитай һөкүмитини уйғурларға йүргүзүватқан бесим сиясәтлирини дәрһал аяғлаштурушқа чақирди. Бу америка һөкүмитиниң уйғурларниң кишилик һоқуқ мәсилисидә һазирғичә билдүргән әң кәскин бир ипадиси, дәп қаралмақта.

Америка дөләт ишлири министирлиқиниң баянатчиси хәзер нутрет тәрипидин берилгән баянатта мунулар тәкитләнди: «америкиниң мувәққәт муавин ярдәмчи дөләт ишлар министири лавра стон бу һәптиниң бешида хитайға берип, бизгә хитайдики кишини интайин биарам қилидиған бир вәзийәт һәққидә қисқичә доклат бәрди. Шинҗаңдики зорийип меңиватқан бесим америка һөкүмитиниң әндишилирини йәниму күчәйтмәктә. Хитай һөкүмитиниң дин вә етиқад әркинликигә қиливатқан чекидин ашқан бесими бизни қаттиқ ойландурмақта. Биз йәнә хитай һөкүмитиниң башқа дөләт һөкүмәтлиригә уйғурларни мәҗбури қайтурушқа бесим қиливатқанлиқиға яки чәтәлдики уйғурларниң уруқ-туғқанлириға бесим қиливатқанлиқиға йеқиндин диққәт қилмақтимиз! хитай һөкүмитиниң кәң көләмлик тутқун һәрикитини қанат яйдуруши вә мисли көрүлүп бақмиған назарәт вә тәқибни йолға қоюши бизниң әндишилиримизни техиму күчәйтти. Биз хитай һөкүмитини әкс тәсир пәйда қилидиған бундақ сиясәтлирини дәрһал аяғлаштурушқа вә халиғанчә тутқун қилинғанларни дәрһал қоюветишкә чақиримиз.» 

Пәйшәнбә күнидики ахбарат елан қилиш йиғиниға әркин асия радийоси мухбирлири алаһидә тәклип қилинған болуп, уларниң уйғур елидики аилә тавабиатлириниң тәһдиткә вә тутқунға учраш мәсилисиму ахбарат елан қилиш йиғинида тилға елинған йәнә бир муһим мәсилә иди. Хәзер ханим мәйдандикиләргә әркин асия радийоси мухбирлирини, уларниң аилә-тавабиатлириниң уларниң америкидики күндилик хизмити түпәйлидин хитай һөкүмитиниң тутқуниға учриғанлиқини тонуштуруп өтти. 

Хәзер ханим мундақ деди: «мән түнүгүн америкида турушлуқ 6 нәпәр мухбир билән тонуштум. Улар билән бир саәткә йеқин параңлишиш пурситигә ериштим. Уларниң аилилириниң бешиға кәлгән күнләр кишиниң көңлини толиму йерим қилиду. Америкидики әркин асия радиосиниң бу мухбирлири мушу йәрдә олтурған һәммиңлар әркин-азадә һалда қиливатқан күндилик хизмәтни қилғанлиқи үчүн уларниң уйғур елидики уруқ-туғқанлири тутқунға учриған. Биз әркин асия радиосиниң қәһриман журналистлириниң хизмитигә миннәтдарлиқ билдүрүш билән биргә, уларниң мәсилисини хитайға давамлиқ түрдә оттуриға қойидиғанлиқимизни тәкитләп өтмәкчимән.» 

Америка һөкүмити мушу бир һәптә ичидә уйғурларниң вәзийити һәққидики әндишилирини бир қанчә қетим күнтәртипкә елип кәлди. Мәлум болушичә, юқиридики бу баянат һазирғичә америка һөкүмитиниң уйғурларниң кишилик һоқуқ вәзийитигә билдүргән әң ениқ вә әң кәскин ипадиси икән. Америкидики уйғур адвокат нурий түркәл әпәнди бу баянатниң америка ташқи сияситигә бәлгилик тәсир көрситидиғанлиқини, буниң әһмийитиниң интайин чоңлуқини билдүрди. 

Кишилик һоқуқни көзитиш тәшкилатиниң хитай ишлири директори софи ричардсон америка дөләт ишлири министирлиқиниң юқиридики баянатини қарши елиш билән биргә, әмдики нөвәт хитайға тәдбир елишта, деди. У мундақ деди: «америка дөләт ишлири министирлиқиниң шинҗаң һәққидики көз қарашлирини ипадә қилиши болупму сан-санақсиз кишиниң тутқун қилиниши һәққидики әндишилирини оттуриға қоюши кишини интайин илһамландуридиған бир әһвал. Әмдики соал болса америка һөкүмитиниң буниңға қандақ тәдбир елишидур. Америка һөкүмити хитай һөкүмитиниң бу һәрикәтлири үчүн бир җаза тәдбири аламду‏-қандақ? мәнчә бу вәзийәтни өзгәртиштики бирдин-бир усул униңға дәрһал бир тәдбир елиштур.» 

Дәрвәқә, америкиниң мувәққәт муавин ярдәмчи дөләт ишлар министири лавра стон чаршәнбә күни бейҗиңда қилған сөзидә америка һөкүмитиниң уйғурларниң кишилик һоқуқини дәпсәндә қилған хитай әмәлдарлирини «магнетский қануни» билән җазалиши мумкинликини билдүргән. У мухбирларға баянат елан қилип, хитайниң уйғур аптоном районида аз дегәндә «он миңлиған» уйғур вә башқа мусулманларни «йепиқ тәрбийиләш лагерлири» ға қамиғанлиқини, америкиниң буниңдин чоңқур әндишә қиливатқанлиқини билдүргән. Әң муһими у, америка һөкүмитиниң «хәлқара магнетский қануни» ни ишқа селип, уйғурларниң кишилик һоқуқини дәпсәндә қилишқа иштирак қилған хитай әмәлдарлирини җазалиши мумкинликини билдүргән. 

Софи ричардсон ханим болса уйғур елидики мәсилиләр һәл болмиғучә америкиниң хитай билән сөһбәт өткүзмәслики керәкликини билдүрди. У сөзидә «мәнчә, америка һөкүмити америкадики уйғурларниң юртида тутқун қилинған уруқ-туғқанлирини бирму-бир тизимлап чиқиши керәк. Буни хитайға билдүрүши керәк. Андин қачан уйғур елида көрүлүватқан мәсилиләр һәл болмиғучә, хитай билән давам қилип келиватқан сөһбәтлирини тохтитиши керәк,» деди. 

Техи йеқинда, америка кеңәш палата әзаси марко рубийо вә америка авам палата әзаси кирис симис америкиниң бейҗиңдики баш әлчиси террй брандстандқа мәктуп йезип, униң уйғур районидики «йепиқ тәрбийиләш лагерлири» ни тәкшүрүп чиқишини тәләп қилған. Улар мәктубида баш әлчи брандстандниң уйғурларни дәпсәндә қиливатқан хитай әмәлдарлириниң учурини топлишини вә америка дөләт ишлар министирлиқиниң «магнетский қануни» ға асасән бу әмәлдарларниң тизимликини турғузуп, уларни җазалишини тәләп қилған.

Нурий түркәл әпәнди болса америка дөләт ишлири министирлиқи тәрипидин бериливатқан юқиридики баянатларниң сиясәткә айлиниш еһтималиниң йүксәкликини билдүрүп, буни американиң ташқи сиясити, хитай билән болған алақилиригә мунасивәтлик күн тәртиплиригә тәсир көрситидиған «бөсүш характерлик бир баянат,» дәп шәрһлиди. У шундақла америка һөкүмитиниң бу мәсилидики бундақ ениқ позитсийисиниң башқа демократик әлләргиму тәсир көрситидиғанлиқини әскәртип, «бу интайин үмидлинәрлик бир тәрәққият,» деди.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт