Analizchilar, aq tashliq kitabtiki "Iqtisadiy menpe'et hoquqi we muhit hoquq kapaliti" ge reddiye berdi

Muxbirimiz méhriban
2017-06-23
Share
aq-tashliq-kitab-munderije.jpg Xitay dölet kabinéti 1-iyun élan qilghan "Shinjang kishilik hoquq tereqqiyati" kitabining munderijisi.
CCTV

Xitay dölet kabinéti élan qilghan "Shinjang kishilik hoquq tereqqiyati" namliq aq tashliq kitabta, xitay hökümitining Uyghur aptonom rayonidiki yerlik xelqlerning iqtisadiy menpe'et hoquqi we muhit hoquqini kapaletke ige qilghanliqi medhilendi. Emma bu heqte toxtalghan weziyet analizchiliri, xitayning aq tashliq kitabida tilgha élin'ghan iqtisadiy hoquqtin menpe'etdar bolghanlarning xitay shirketliri we xitay köchmenliri ikenlikini tekitlep, atalmish iqtisadiy tereqqiyatning Uyghur qatarliq yerlik xelqlerge élip kelgini ishsizliq, namratliq, erzan emgek küchi qilip mejburiy yötkesh shundaqla ziyade échilghan yer asti bayliqliri, ximiyiwi zawutlar peyda qilghan éghir derijidiki muhit bulghinishi ikenlikini ashkarilidi.

Xitayning "Shinjang kishilik hoquq tereqqiyati" namliq aq tashliq kitabida 1978-yildin 2016-yilgha qeder bolghan iqtisadiy tereqqiyattiki yüksilish tilgha élinip, Uyghur aptonom rayoni boyiche adem béshigha toghra külidighan iqtisadiy kirimning 1978-yilidiki 319 somdin, 28 ming 463 somgha örligenliki, yéza ahalisining iqtisadiy kirimi 1978-yildiki 119 somdin 2016-yili yil axiri 10183 somgha örligenliki, kirimning éshish nisbitining 88.2 Hessidin 84.6 Hessige yetkenliki, iqtisadiy tereqqiyat pilani yolgha qoyulghandin buyan, Uyghur aptonom rayondiki namratliq nisbitining tézlikte töwenlep, 2016-yili yil axirigha kelgende 10% ke chüshkenliki, 2016-yil axirigha qeder aptonom rayondin ishqa orunlashqanlar sani bir milyon 263 minggha yetküzülgenliki, ishqa orunlashturulghanlar ichide yéza nopusidikilerning 455 minggha yetkenliki, 2016-yili yil axirida aptonom rayon boyiche tizimgha élin'ghan ishsizlar nisbitining 3.22% Bolghanliqi tilgha élin'ghan.

Xitay hökümitining Uyghur aptonom rayonidiki siyasiti we rayondiki iqtisadiy tereqqiyat pilanini uzundin buyan közitip kéliwatqan chet'ellerdiki Uyghur ziyaliyliridin Uyghur amérika birlikining re'isi élshat hesen ependi we amérikidiki doktor erkin sidiq ependilerning qarishiche, xitay hökümiti "Shinjang kishilik hoquq aq tashliq kitabi" da 80 ‏-yillardiki iqtisadiy kirim bilen 2016-yildiki iqtisadiy kirimni sélishturup, rayondiki xelqning namratliqtin qutulup parawan turmushqa érishkenlikini medhiligen. Emma mezkur aq tashliq kitabta, 30 yildin buyanqi turalghu öy, mal bahasidiki örlesh, pul paxalliqi we barghanche éship barghan ishsizliq nisbiti, bolupmu jenubiy Uyghur diyaridiki qeshqer, xoten, aqsu qatarliq üch wilayetning yéziliridiki namratliqni tügitish, ishsizliq nisbitini töwenlitish namida Uyghur yashlirining türküm türkümlep xitay ölke-sheherlirige yötkiliwatqanliqi qatarliq ehwallarni tilgha almighan.

Xitayning beydu toridiki sanliq melumatlardin melum bolushiche, 1978-yildiki 1 kilogram qoy göshi bahasi 75 tiyindin 98 tiyin'ghiche, 25 kilogramliq bir xalta aq unning bahasi 8 som ellik tiyindin 10 som 50 tiyin'ghiche bolghan bolsa, 2016-yilgha kelgende 1 kilogram qoy göshining bahasi 45 somdin 50 somghiche bolghan, 25 kilogramliq unning bahasi 60 somdin 100 somgha qeder bolghan. 1980-Yildin ilgiri ürümchi qatarliq sheherlerde hökümet xizmetchiliri  hökümet teminligen heqsiz öylerde olturghan, sheher ahalisi ayliq ijarisi 100 som yaki uningdinmu erzan öylerde olturghan bolsa, 2016-yilgha kelgende öy bahasi örlep, ikki yataq bir salunluq öyning bahasi 200 ming somdin 400 ming somghiche örligen.  Emma hökümet xizmitini ishlewatqanlarning ayliq kirimi 2000 somdin 6000 somghiche bolghan, xitay hökümiti élan qilghan sanliq melumatlarda yézilardiki déhqanlarning otturiche ayliq kirimi400somdin 1000 somghiche, hetta uningdinmu töwen bolghan. 

Emma "Shinjanggha yardem" namida pütün memliket boyiche Uyghur diyaridiki ish pursetlirige qobul qilin'ghan xitay köchmenlirining ma'ashi yerlik Uyghurlarningkidin köp yuqiri . Yéqinda, xitay hökümet taratquliridin "Shinjang géziti", "Tengritagh tori" qatarliqlarda élan qilin'ghan uqturushlarda, Uyghur rayonigha pütün memliket miqyasidin 22 ming neper qosh til mekteplirige oqutquchi qobul qilinidighanliqi élan qilin'ghan. Xitay xewerliride yene, qosh tilliq yesli oqutquchilirining ayliq ma'ashi 6065 som, gensu qatarliq ölkilerdin qobul qilinidighan xitay-saqchilirining turalghu bilen teminlen'gendin bashqa, ayliq ma'ashi 5000 somdin 6000 somghiche ikenliki élan qilin'ghan. 2016-Yili radiyomizgha, qarimaydiki ishsiz Uyghur yashlirining 6000 din artuqluqini bildürgen Uyghurlarning bayan qilishiche, Uyghur yashliri ayliqi 1500 somdin 2000 somghiche ma'ash alidighan waqitliq xizmetlerni qiliwatqan bolsimu, emma qarimay néfitlikige xitay ölkiliridin shinjanggha yardem namida qobul qilin'ghan téxnik ishchilar namidiki xitay köchmenlirige heqsiz turalghu bérilgendin bashqa, ularning ayliq ma'ashi 6000 somdin 7000 somghiche dep belgilen'gen. 

Xitay taratquliridin tengritagh torining 20-iyundiki xewiride tilgha élinishiche, 13- 5 yilliq pilan mezgilide Uyghur diyaridin "Éshincha emgek küchi" namida texminen 11 milyon adem ‏-qétim yötkep ishqa orunlashturush, 2017-yilini öz ichige alghan kelgüsi 3 yil ichide jenubiy Uyghur diyaridiki qeshqer, xoten, aqsu we korlidin texminen 100 ming "Éshincha emgek küchi" ni yötkep orunlashturush pilanlan'ghan.

Xitay hökümitining yéqinqi yillarda Uyghur diyarida yürgüzüwatqan iqtisadiy siyasitini yéqindin közitip kéliwatqanliqini bildürgen doktor erkin sidiq ependi xitay hökümiti özi élan qilghan sanliq melumatlardin neqil élip, aq tashliq kitabta rayondiki namratliq nisbitining 10% ke chüshürülgenliki medhilen'gen bolsimu, emma rayondiki Uyghur qatarliq yerlik xelqlerning iqtisadiy tereqqiyatning sirtida qaldurulup, rayondiki yer-asti yer üsti bayliqliri we  iqtisadiy-menpe'et hoquqi we ish pursetliridin heqiqiy behrimen bolghuchilarning xitay shirketliri we köchmenliri ikenlikini tekitlep, yuqiri ma'ashliq ish pursetlirining xitay köchmenlirige bérilip, Uyghurlar zich olturaqlashqan jenubiy Uyghur rayonida yézilardiki Uyghur yashlirining namratliqtin qutuldurush we ishqa orunlashturush namida erzan emgek küchi qilinip, xitay ölke, sheherlirige yötkiliwatqanliqini, Uyghurlarning öz zéminidiki nopusining shalanglashturuluwatqanliqini bildürdi. 

Amérika Uyghur birlikining re'isi, weziyet analizchisi élshat hesen ependining qarishiche, xitay kommunist hökümiti istélasidin buyan, Uyghurlar siyasiy jehettin hoquqsizlandurulupla qalmastin, belki iqtisadiy tereqqiyatning sirtida qaldurulghandin bashqa, xitay shirketlirining Uyghur diyarida yer asti-yer üsti bayliqlirini ziyade échishi seweblik bulghan'ghan su, tupraq, hawa muhiti Uyghur rayonining ékologiyilik kilimatini buzghunchiliqqa uchratqan. Rayonda yashawatqan xelqlerning yémekliki, salametliki, hetta hayati éghir tehdit astida qalghan.

Élshat ependi sözide, xitay hökümiti we xitay köchmenliri teripidin qurulghan xitay shirketliri, zawut-fabrikilar sewebidin ürümchi, qeshqer, xoten qatarliq sheherler 2016-yilgha kelgende xitaydiki hawa kilimati eng nachar 10  sheher tizimlikige kirip, qish peslidiki tumanning qoyuqluq derijisi qéniq sériq renglik, hetta qizil renglik agahlandurush siziqigha yetkenlikini, emma xitayning "Shinjang kishilik hoquq tereqqiyati" namliq aq tashliq kitabning muhit hoquqi heqqidiki bayanlarda bu mesililer tilgha élinmighanliqini tekitlidi. 
Xitay hökümet taratquliridin shinxu'a agéntliqining 22-iyundiki bir xewiride, Uyghur diyaridiki néfit burghilash sewebidin yüz bergen muhit bulghinishi tunji qétim tilgha élinip, tarim néfitlikining her yili achidighan néfit quduqlirining sani 200 din ashidighanliqi, yer astidin néfit burghilash jeryanida néfit quduqliri rayonidin her yili 540 modin artuq yerning ünümsiz chöllükke aylinidighanliqi tilgha élin'ghan.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet