Wakaletsiz millet we xelqler teshkilati b d t gha sun'ghan doklatida Uyghur ayallirining sistémiliq kemsitishke uchrawatqanliqini bildürgen

Muxbirimiz erkin
2014-10-29
Share
jenwe-yighin-rabiye-ayallar.jpg B d t kishilik hoquq kéngishining 20‏-öktebir bashlan’ghan 59‏-nöwetlik yighini
RFA

Wakaletsiz milletler teshkilati b d t kishilik hoquq kéngishining ayallarni kemsitishke qarshi turush komitétigha sun'ghan doklatida, Uyghur we tibet ayallirining diniy étiqad, grazhdanliq hoquqi, ishqa orunlishish, dawalinish, nikah, emgek, pilanliq tughut, ma'arip qatarliq jehetlerde sistémiliq kemsitishke uchrawatqanliqini qeyt qilghan.

Doklatta, Uyghur ayallirigha qaritilghan diniy étiqad jehettiki kemsitish heqqide toxtilip, "Shinjang da'iriliri qattiq diniy kontrolluqni yolgha qoyup, saqal, hijabqa oxshash islamiy qiyapet we islamiy kiyim-kéchek en'enilirini cheklep keldi. Qanunda ayallarning chümbel taqishi yaki en'eniwi diniy kiyimlerni kiyishi cheklenmigen bolsimu, biraq chümbel artqan, en'eniwi diniy kiyimlerni kiygen Uyghur ayallar kemsitishke uchridi. Da'irilerning öy igilirini hijabliq ayallargha öy ijare bermeslikke qistishi, hijabliq ayallarning shu seweblik ijare alghan öylirini boshitip bérishke mejbur bolushi buning bir misali" dep tekitligen.

Doklatta, xitay da'irilirining hijabni diniy esebiylikning simwoli, dep qarap, hijabliq Uyghur ayallirini dawamliq kemsitkenliki, uning 2013‏-yili 11‏-aydin bashlap "Güzellik programmisi" ni yolgha qoyup, Uyghur ayallirini hijabni tashlap, hösni we chéchini échiwétishke, ularning en'enini tashlap, "Zamaniwiliq" ni qobul qilishqa mejburlan'ghanliqini tekitligen.

Bu doklat b d t kishilik hoquq kéngishining 20‏-öktebir bashlan'ghan 59‏-nöwetlik yighini munasiwiti bilen teyyarlan'ghan bolup, u b d t ning ayallargha qaritilghan kemsitishke xatime bérish komitétigha sunulghan. Ayallargha qaritilghan her xil kemsitishke xatime bérish mesilisi ikki heptilik bu yighinning nuqtiliq témisi bolup, xitay bu jehettiki qerellik ehwali muzakire qilin'ghan döletlerning biri idi. D u q re'isi rabiye qadir xanim yéqinda jenwege shu munasiwet bilen barghan.

D u q ning bash katipi nurmemet musabayning körsitishiche, bu doklatta Uyghur ayallirining hazirqi ré'alliqi yorutup bérilgen. U, Uyghur ayallar duch kéliwatqan mesililerge dunya jiddiy köngül bölüshke tégishlik zörür bir mesile bolup qalghanliqini bildürdi.

Nurmemet musabay mundaq dédi: hazir sherqiy türkistandiki Uyghur ayallirining xaniweyran qilinishi, insan heqlirining depsende qilinishining dunyada misli yoq. Bu dunyaning choqum diqqitini tartidighan derijide éghir. Bashqa döletlerde bundaq ish yoq. Eger sun'ghan teklip ichidiki her bir sözni bashqa döletlerdiki ayallargha sélishturghanda asman-zémin perq qilidu. Uyghur ayalliri xitaydiki xitay bolmighan bashqa milletlerge sélishturghandimu éghir derijide kemsitishke uchrawatidu. Bu xelq'ara jem'iyetning choqum jiddiy köngül bölüshige tégishlik bir mesile.

Nurmuhemmet musabayning körsitishiche, Uyghur ayallar duch kéliwatqan kemsitish Uyghur jem'iyitining saghlam tereqqiyatigha éghir tosqunluq qilidu.

U mundaq dédi: emdi u xitayning bizning memlikitimizde yürgüzüwatqan siyasiti bolupmu bizning xanim-qizlirimizgha élip bériwatqan siyasiti bilen bizning Uyghur jem'iyitini kelgüside saghlam bir jem'iyet bolidu, déyishke bolmaydu. Chünki, ayallirimizning ippet-nomusi, medeniyiti, örp-aditi hemmisini ayagh asti qiliwatsa, pilanliq tughut, dep ularning ewlad körüshi we ularning salametlikige ziyan séliwatsa, ularni terbiyilesh, terbiyilinishtin mehrum qilip, 15-20 yashliq qizlirimizni ichkirige apirip mejburi emgekke sélip, zawutlargha mejburi quldek ishlitiwatsa, Uyghur jem'iyitining kélechikidin qandaqmu ümid bar, déyishke bolidu? eger xitayning mushu siyasiti dawamlashsa. Uyghurlirimiz pütün küchi bilen tirishiwatqan bolsimu, lékin ajizliq qiliwatidu. Shunga, xanim-qizlirimizning ehwali xelq'ara jem'iyetning we b d t jiddiy yardem bérishige éhtiyajliq bolup qaldi.

Nurmemet musabayning qarishiche, wakaletsiz millet we xelqler teshkilati teyyarlap b d t gha sun'ghan bu doklat, Uyghur ayallirining ehwalini derhal özgertmisimu, biraq u xelq'araning diqqitini Uyghur ayallirigha qozghash nuqtisidin intayin yaxshi bir bashlinish.

U mundaq dédi: emdi u b d t gha bir qétimliq doklat sunush bilen xitay ongshilip ketmeydu. Xitay aldaydu, b d t ni we tekshürüsh ömeklirini undaq qilduq, mundaq qilduq, undaq qiliwatimiz dep, bezi bir yalghan sanliq melumatlarni körsitip, Uyghurlarning ehwalini yaxshi qilip körsitip, b d t ning közini boyaydu. Emme, bu xil pikir we doklatlarni her yili qaysi waqitta bolsun toxtimay dawamliq yollap tursaq, xelq'ara uninggha biwasite arilashmisimu, ulardin toxtimay so'al sorap turghan teqdirde, xitay bu ishni dawamliq yaman terepke élip bérishni bir az bolsimu astilitishi mumkin. Belkim özgertishimu mumkin. Biraq bu bir qétimliq doklat bilen pütünley özgirip ketmeydu.

Wakaletsiz milletler teshkilatining doklatida, xitay adem bédikchilikige qarshi hökümet organlirining, ijtima'iy teshkilat we bashqa alaqidar organlarning ayallar -balilarni élip-sétishqa qarshi hemkarliq méxanizmi qurghan bolsimu, biraq buning az sanliq milletler bolupmu Uyghur hem tibet ayallirigha kelgende ishqa yarimighanliqini bildürgen. Buning bilen Uyghur we tibetler adem bédikchilikining asasliq qurbanigha aylinip qalghanliqini ilgiri sürgen.

Doklatta körsitishiche, xitay hökümiti 2011‏-yili özining ayallarni kemsitishke qarshi turush nizamigha tüzüsh kirgüzüp, adem bédikchilik qilmishining uqum da'irisini kéngeytken. Nizamnamide, bédikchilik qilmishi ayallarni mejburi pahishelikke sélish bilen cheklinip qalmaydighanliqi otturigha qoyulup, bédikchilikning bashqa türlirini we shundaqla mejburi emgekke sélish qilmishini jinayet, dep békitken bolsimu, lékin mejburi emgek, dégen bu uqumgha éniq chüshenche bermigen.

Doklatta yene, sherqiy türkistan yerlik da'irilirining yash Uyghur xanim-qizlirini ularning iradisige xilap halda xitayning sherqidiki sheherlerge yötkep apirip, erzan bahaliq emgek küchi qatarida dawamliq mejburi emgekke séliwatqanliqini tekitlep, bu heriketning adem bédikchilik qilmishi, dep qarilishi kéreklikini otturigha qoyghan.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet