Уйғур тәтқиқатчилар: "барин роһи уйғур азадлиқ һәрикитигә илһам болуп кәлмәктә"

Мухбиримиз гүлчеһрә
2017-04-05
Share
uyghurda-qarshiliq-tutqun.jpg Уйғур елидики хитай қораллиқ күчлириниң уйғур қаршилашқучиларни тутқун қиливатқан көрүнүши.
Social Media

Барин һәққидики шаһитлар хатириси асасида йезилған тарихий материялларға асасланғанда, бундин 27 йил муқәддәм, қизилсу области тәвәсидики ақту наһийисиниң барин йезисидин зәйдин йүсүп башчилиқидики деһқанлар йезилиқ һөкүмәткә "пиланлиқ туғут әмәлдин қалдурулсун, шәрқий түркистанға көчмән йөткәш тохтитилсун, хәлқимиз үстидики селиқ мәҗбурийәт тохтитилсун, хитай милләтчилики түгитилсун, езишкә, йоқитишқа хорлуққа қарши туримиз." дегәндәк тәләпләрни сунған, йәнә йезилиқ һөкүмәткә бесип кирип рәсмий наразилиқ һәрикитини башлиған. Барин деһқанлириниң бу наразилиқ һәрикити кейин, қораллиқ бастурушқа кәлгән хитай әскәрлири билән 5 кечә-күндүз давам қилған қанлиқ җәңгә айланған. 20 Миң әтрапида нопусқа игә барин хәлқини 22 миңдин артуқ әскәр муһасиригә елип барин инқилаби қанлиқ бастурулған. Инқилаб қоманданлири зәйдин йүсүп, 26 яш, барин йезисиниң барин кәнтидин, барин инқилабиниң баш қомандани, у 1989-йилдин етибарән барин йезисида мәхпий һалда "шәрқий түркистан ислам партийиси" ни қуруп, паал әза тәрәққий қилдуруп, қорал-ярағ тәйярлап, "хәлқни мәшиқләндүрүп, вәтәнни азад қилип, мустәқиллиқимизни қолға кәлтүрәйли" дегән шоарни йолбашчи қилған. 1990-Йили 4-айниң 5-күни йезилиқ һөкүмәткә һуҗум қилишқа қоманданлиқ қиливатқанда нәқ мәйданда оқ тегип қурбан болған.

Барин инқилабиниң зәйдин йүсүп башчилиқидики муҗаһидларниң сани 500 әтрапида болуп, булардин зәйдин йүсүп, исһақ һошур, муһәммәд турди, муһәммәд турсун қатарлиқ 107 нәпири қаршилиқ көрситиш җеңидә хитай әскәрлири тәрипидин етип ташланған, 289 киши тутқун қилинған. Әмма толуқ болмиған мәлуматларға қариғанда, хитай һөкүмитиниң барин йезисида елип барған қораллиқ тинчитиш һәрикитидә пүтүн барин йезисидики хәлқниң,мәйли инқилабқа қатнашқан яки қатнашмиған болушидин қәтийнәзәр, һәтта бигунаһ аял вә балиларниңму оққа тутулғанлиқи, барин йезиси вә башқа йезилардинму икки миңдин көпрәк кишиниң тутқун қилинғанлиқи көрситилгән.

Хитай һөкүмитиниң барин вә әтраптики йезиларда елип барған миллий бөлгүнчиликкә қарши сиясий өгиниш, мәзкур қозғилаң вә қозғилаңчиларни қарилаш, тәнқидләш һәрикәтлири һәмдә һазирғичә давам қиливатқан қаттиқ бастуруш һәрикәтлири гәрчә баринлиқларни, "өз йезисида хитай һакимийитигә қарши йүз бәргән бу қозғилаң вә бастуруш һәққидә сөз ачмаслиққа мәҗбур қилған болсиму, әмма чәт яқидики бу кичик йезида йүз бәргән бу пәвқуладдә вәқә вә шу дәвр уларниң чәккән риязәтлири баринлиқларниң ядидин һеч чиқмайду. Барин инқилабчилири, шеһитлири һелиһәм уйғурлар тәрипидин әслинип кәлмәктә."

Бариндики бастуруш җинайәтлири сәвәблик хәлқара җәмийәтму хитайни әйибләп кәлди. Хәлқара кәчүрүм тәшкилатиму 18 йил илгири йәни 1999-йили уйғурларниң инсан һәқлири һәққидә 92 бәтлик мәхсус доклат елан қилип, хитайниң барин инқилабини бастуруш җәрянида уйғурлар үстидин елип барған инсан һәқлири дәпсәндичиликлирини үстигә елиш вә уйғурларға қаратқан кәң көләмлик инсан һәқлири дәпсәндичилики вә бастурушлирини тохтитишқа чақирған. У доклатта барин һәққидә берилгән мәлуматларда, хитай даирилириниң 200 дин артуқ бигунаһ инсанни тутқун қилип қамақ җазаси елан қилғанлиқи, униңдин кейинму давамлиқ тутқун қилинғанларниң нәччә миңға йетидиғанлиқи көрситилгән.

Хитай даирилириниң һөкүмәт материяллирида, барин вәқәсигә әйни чағда "шәрқий түркистан ислам партийисиниң дөләт ичи вә сиртидики бөлгүнчи күчләр билән бирликтә пиланлиқ елип барған, зораванлиқ, миллий бөлгүнчилик һәрикити" дегәндәк баһаларни бәргән болса, 2011-йилидин кейин барин һәққидә ишләткән ибарилиригә "террор" аталғусини қошуп, "ислам байриқини көтүргән бир очум террорчиларниң елип барған террорлуқ һәрикити" дәп өзгәртиш киргүзгәнлики мәлум.

Баринда 27 йил муқәддәм йүз бәргән бу вәқә хитай һөкүмити тәрипидин қанлиқ тинчитилғандин сирт, икки йилғичә мәхпий тутулған. Әйни чағда бәзи шаһитлар тәрипидин вәқә тәпсилатиниң түркийәдики шәрқий түркистан тәшкилатлириға йәткүзүлгәнлики вә әйни чағдики уйғур мустәқиллиқ һәрикитиниң рәһбири әйса йүсүп алиптекин вә шәрқий түркистан вәхпиниң баш катипи мәмтимин һәзрәт қатарлиқлар тәрипидин түркийә һөкүмити вә мәтбуатларға йәткүзүлгәнлики вә дуняға таралғанлиқи мәлум. Бу һәқтә биз тәпсилий мәлумат елип үчүн, түркийәдики пешқәдәм уйғур паалийәтчиләрдин һамит көктүрк әпәндигә мураҗиәт қилдуқ.

Һамит әпәндиниң әслимисигә қариғанда, әң дәсләп барин вәқәси мәлум уйғур содигәр елип кәлгән мәктүптин ашкара болған, мәктупта, сүрәт, шәрқий түркистан ислам партийисиниң хитабнамиси вә барин қозғилиңиниң қандақ шәкилдә елип берилғанлиқи вә бастурулуш җәрянлири һәққидә хели тәпсилий мәлуматлар берилгән. Түркийәдики уйғур тәшкилатлири мәзкур мәлуматлар асасида түркийә һөкүмитигә хитай һөкүмитиниң уйғурлар үстидин елип бериватқан қирғинчилиқлирини тохтитишни тәләп қилишни илтимас қилған вә мәтбуатларму бу материяллардин пайдилинип кәң түрдә хәвәр қилған. Барин вәқәси шундин кейин хәлқаралиқ мәтбуатлардин орун елип, уйғур мәсилиси тонулушқа башлиған.

"бу, уйғур хәлқиниң мустәқиллиқ дәвасини, уйғур хәлқиниң мәңгү тиз пүкмәйдиған бир қәһриман милләт икәнликини, шәрқий түркистанниң хитай коммунистлириға, хитай миллитигә мәнсуп әмәсликини пүтүн дуняға аңлатқан тарихи бир вәқә" дәп баһа бәргән һамит көктүрк әпәнди бу вәқәниң "шәрқий түркистан хәлқиниң миллий мустәқиллиқ роһини ойғатқан тарихи бир вәқә болуш сүпити билән барин инқилаби роһи һечқачан өлмәйду" дәп билдүрди.

Барин инқилабиға 27 йил болған бүгүнки күндиму хитай һөкүмити уйғур елиниң әминликини, муқимлиқини ишқа ашуралмиди дейишкә болиду, һала бүгүнму баринни өз ичигә алған райондики уйғурлар зич олтурушлуқ җайлар хитай қораллиқ күчлириниң һәрбий һаләт йүргүзгән вәзийәттә. Ундақта, барин инқилаби йүз бәргән уйғур ели вәзийити һәмдә уйғурларниң арзусида бүгүн билән немә пәрқи бар?

Бу һәқтики соаллиримизға җаваб бәргән америкидики уйғур кишилик һоқуқ программисиниң тәтқиқатчиси зубәйрә шәмшидин ханим, барин шеһитлириниң әйни чағда вәтән, милләтниң қайғусини, мустәқиллиқини, өзиниң әркинликини, һөрлүкини, ғурурини, дәпсәндә болуватқан миллий кимликини қоғдаш үчүн өзиниң җанлири вә маллири билән шу күрәшкә атланғанлиқини, гәрчә бар күчи билән тиркәшкән болсиму, хитай һөкүмитиниң биңтуән вә армийиси тәрипидин қанлиқ бастурулғанлиқини, даириләрниң қаршилашқучиларла әмәс, пүтүн бариндики бигунаһ хәлқ үстидин қирғинчилиқ елип барғанлиқини сөзләп, һәтта бүгүнгичә хитай һөкүмитиниң уйғурлар үстидин елип бериватқан бу хил қирғинчилиқиниң тохтап қалмиғанлиқини, хитай һөкүмитиниң әркинлик арзусидин ваз кәчмигән уйғурларни бастуруштәк дөләт террорлуқини қанунлаштуруватқанлиқини баян қилди вә ахирида уйғур хәлқиниң мустәқиллиқ арзусиниң бастуруш билән тохтап қалмайдиғанлиқини ипадиләп "бесим қанчә күчәйсә, бу арзу вә қаршилиқму шунчә күчийип бариду" дәп билдүрди һәмдә дуня җамаитини, хитайниң уйғур елини бесивалғандин буян елип бериватқан һәр бир бастуруш һәрикәтлири үстидин тәкшүрүш елип бериш вә хитайни уйғурлар үстидин елип бериватқан зораванлиқлирини тохтитишқа чақириш мәҗбурийити барлиқини унтумаслиққа чақирди.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт