Uyghurlar heqqide b d t da bolghan talash-tartishlar gérman taratquliridin orun aldi

Ixtiyariy muxbirimiz ekrem
2018-06-04
Élxet
Pikir
Share
Print
Amérikining b d t diki bash elchisining yardemchisi kelliy kuréy(otturida) xitay wekilining sözige shiddetlik inkas qayturmaqta. 2018-Yili 21-aprél.
Amérikining b d t diki bash elchisining yardemchisi kelliy kuréy(otturida) xitay wekilining sözige shiddetlik inkas qayturmaqta. 2018-Yili 21-aprél.
Photo: RFA

21-May b d t da Uyghurlar heqqide bolup ötken talash-tartishlar gérmaniyede chiqidighan "Frankfurt mejmu'esi géziti" din orun aldi.

2-Iyun küni gérmaniyede chiqidighan "Frankfurt mejmu'esi géziti" aldinqi hepte b d t da bolup ötken gherb démokratik elliri bilen xitay otturisidiki talash-tartishni asasiy mezmun qilghan "Xitayning yéngi siyasiy ishenchi" namliq bash maqale élan qildi.

Maqalida dolqun eysaning teqdirige köngül bölün'gen bolup, dolqun eysaning hazir bash shtabi myunxén shehiridiki dunya Uyghur qurultiyining re'isi ikenliki, 2006-yili gérmaniye puqraliqigha ötkenliki, xitayning uzun yillardin buyan yawropa ittipaqigha eza döletlerdin uni qolgha élishni telep qilghanliqi alahide tilgha élin'ghan. Maqalide yene dolqun eysa üstidin chiqirilghan xelq'ara saqchidiki qizilbashliq tutush buyruqining 20 yil dawamliship, axiri bu yil 2-ayda emeldin qaldurulghanliqi, xitay dolqun eysani tutush meqsitige yételmigendin kéyin özining b d t da künséri küchiyiwatqan tesiridin paydilinip, rusiye bilen birlikte kishilik hoquq mesililirige arilishiwatqanliqi bayan qilin'ghan.

Maqalida mundaq déyilgen: "Xitay terep 'tehdit astidiki xelqler teshkilati' ning b d t diki meslihetchilik salahiyitini bikar qilishni telep qildi. Dolqun eysamu mezkur teshkilatning ezasi idi. Bu yighinda tüzülgen sep roshen idi: bir terepte gérmaniye, yawropa ittipaqi we amérika. Yene bir terepte xitay, rusiye, iran, kuba we pakistan. Ikki terep keskin munazire qilishti. Bügün kishini perishan qilidighan we ümidsizlendüridighan bir kün boldi, b d t yéngi bir töwen nuqtigha chüshüp qaldi dégendek ibarilermu tilgha élindi."

Maqalida yene xitayning "Gérmaniye we amérikini xitaygha nisbeten térror tehditi bolghan bir kishini kishilik hoquqning qoghdighuchisi" dep qarawatqanliqi, bu xil teshwiqat gerche xitayning hökümet taratqulirida da'im tilgha élinip kelgen bolsimu, lékin xelq'ara sehnide tunji qétim közge chéliqqanliqi, xitayning diplomatiye sehniside özige ishench qilishqa bashlighanliqi sherhiylen'gen.

Derweqe, 21-may b d t ijtima'iy-iqtisadiy kéngishining 17-nöwetlik hökümetsiz teshkilatlar yighinida xitay terep bilen gherb elliri otturisida keskin talash-tartishlar bolup ötken. Xitay terep dolqun eysani "Ilgiri térrorluq heriketliri bilen shughullan'ghan, xitayni parchilap sherqiy türkistan döliti qurush meqsiti bolghan, xitayning zémin pütünlükige tehdit shekillendüridighan shexs" dégendek ibariler bilen eyibligen. Xitay wekili yighinda mundaq dégen: "Mezkur shexs we uning teshkilatining térrorluq heriketlirige qatnishipla qalmay, belki yene térrorluq heriketlirini qollaydighanliqigha a'it ispatlarmu bar. Ular uzundin béri eza döletlerning zémin pütünlüki we igilik hoquqigha tehdit peyda qilidighan we buzghunchiliq qilidighan heriketler bilen shughullinip kelmekte. U junggodin ayrilishtin burun nurghun jinayetlerni ötküzgen, uning nurghun térrorluq heriketler bilen alaqisi bar. Eger u gérmaniye puqrasi bolsa yaki uningda gérmaniye pasporti bolsa, bu uning bixeter shexs ikenlikini bildürmeydu. Bezi shexsler amérika yaki gérmaniyege tehdit shekillendürmesliki mumkin, emma bu mezkur shexsning térrorchi emeslikidin dérek bermeydu. Chünki bu shexs junggo yaki bashqa döletlerge tehdit shekillendüridu. Shunga bizde térorchigha qarshi ortaq ölchem bolushi kérek."

Xitay hökümitining wekili b d t diki yighinda yene gérmaniye we amérikini "Térrorluq mesiliside qosh ölchem qolliniwatidu" dep eyiblep, "Bu shexs özining ijtima'iy taratqu bétide hemishe junggogha qarshi 'jihat' ni terghib qilidu. Biz bu pakitlarni uning ijtima'iy taratqu bétidin tapalaymiz. Biz amérika we gérmaniye wekillirining 'qosh ölchem' qollinishtin saqlinishini ümid qilimiz. Biz silerning bu shexs heqqidiki bayanlirimizning toghra-xataliqini biz körsetken pakitlar boyiche estayidil bahalap chiqishinglarni ümid qilimiz," dégen. Xitay wekili yene dolqun eysa üstidin qaldurulghan xelq'ara saqchi teshkilatining tutush buyruqi mesilisi heqqide toxtilip: "Bizning bilishimizche, bu qizil bashliq tutush buyruqini bikar qilish pütünley xelq'ara saqchi teshkilatining gérmaniyelik bash katipi we amérikiliq qanun ishliri bölümi diréktorining qilmishidin ibaret. Ular bundaq qilishta héchqachan eza dölet bolghan junggo bilen meslihetleshmigen. Shunga bu pütünley tertipke xilap bolghan, melum meqset yoshurun'ghan qilmishtin ibarettur," dégen. Bu mesile "Xitayning yéngi siyasiy ishenchi" namliq bash maqalidimu tilgha élin'ghan.

Melum bolushiche, 30-may küni xitay terep gherb démokratik ellirining qarshi turushi, mutleq köp qisim awazning ret qilishi bilen "'tehdit astidiki xelqler teshkilati' ning b d t diki meslihetchilik salahiyitini bikar qilish" üchün b d t gha sun'ghan notisini qayturuwalghan.

D u q ning re'isi dolqun eysa bu heqte toxtalghanda u d u q ning b d t da xitay üstidin ghelibe qazan'ghanliqini tilgha aldi.

Xeter astidiki xelqler teshkilatining diréktori ulrix déliyus ependi bu heqtiki so'alimizgha bergen yazma jawabida bu ghelibidin memnun bolghanliqini izhar qildi. U mundaq deydu: "Birleshken döletler teshkilatidiki meslihetchilik ornimizni ishenchke érishtüreligenlikimizdin köp memnunmiz. Xitay terep pa'aliyetlirimizni yéqindin közitidighanliqini bildürdi. Buningdin shunisi melumki, bu déktatur hakimiyetlerning b d t diki tesirining artip bérishining bir bisharitidur. Mustebit küchlerning kishilik heq-hoquqlargha bolghan tajawuzi kishilik hoquq organlirini b d t diki ornidin mehrum qaldurush derijisige qeder yükselmekte. B d t ning ishenchidin ayrilmasliq üchün bizning xelq'araliq bir bes-munazirige jiddiy éhtiyajimiz bar."

Toluq bet