D u q xitayning b d t da Uyghur rayonidiki irqiy kemsitish siyasetlirige jawab bérishni telep qildi

Muxbirimiz erkin
2018-07-19
Élxet
Pikir
Share
Print
Bir Uyghur ösmürning kochidiki xitay qoralliq armiyesining aldidin ötüp kétiwatqan körünüshi. 2009-Yili 16-iyul, ürümchi.
Bir Uyghur ösmürning kochidiki xitay qoralliq armiyesining aldidin ötüp kétiwatqan körünüshi. 2009-Yili 16-iyul, ürümchi.
AP Photo/Elizabeth Dalziel

B d t irqiy kemsitishni tügitish komitétining 96‏-nöwetlik yighini bu yil 6‏-awghust jenwede bashlinidu.

Yighinda xitayning irqiy kemsitishni tügitish ehdinamisini ijra qilish ehwali we uningda saqliniwatqan mesililer körüp chiqilidu. Shu munasiwet bilen dunya Uyghur qurultiyi 17‏-iyul irqiy kemsitishni tügitish komitétigha 11 betlik doklat yollap, xitayning 2009‏-yildin hazirgha qeder bolghan ariliqtiki az kem 10 yil jeryanida Uyghurlargha qaratqan irqiy kemsitish siyasitini etrapliq sherhlep ötken hem bezi halqiliq so'allarni otturigha qoyup, xitay wekiller ömikining jawab bérishini telep qilghan.

D u q bu qétimqi doklatida, Uyghurlar xitay jinayi ishlar edliye sistémisining kemsitishige uchrap, tutqundiki Uyghurlarning qanuni hoquqi depsende qiliniwatqanliqi, térrorluqqa qarshi turush qanunining Uyghurlargha qaritilghanliqi, diniy étiqadining jinayetke aylandurulup, pikir we ipade erkinlikining boghulghanliqi, xitay amanliq küchlirining tinch Uyghur namayishchilirini öltürgenliki, pasportlirining tartiwélinip, sayahet qilish, yötkilish erkinlikining cheklen'genliki tekitlen'gen.

Doklatta yene, xitayning texminen bir milyondek Uyghurni qanunsiz tutqun qilip, ulargha siyasiy ménge yuyush élip bériwatqanliqi, xitay hökümitining ishqa orunlishishta Uyghurlargha kemsitish siyasiti yürgüzüp, éghir ishsizliqni keltürüp chiqarghanliqi, Uyghur tili ma'aripini meqsetlik yoqitip, atalmish "Qosh tilliq ma'arip" yolgha qoyushtek kemsitish siyasiti yürgüzgenliki, Uyghurlarning salametlik ehwali nacharliship, lopnurdiki atom sinaqlirining ularda rak késelliklirini köpeytiwetkenliki bildürülgen.

Dunya Uyghur qurultiyining b d t ishlirigha mes'ul xadimi pétir irwing peyshenbe küni mezkur mesile heqqidiki ziyaritimizni qobul qilip, "Xitay bixeterlik apparatlirining xitaylar bilen Uyghurlargha perqliq mu'amile qilishi irqiy kemsitishning tipik misali" dep körsetti.

U mundaq deydu: "Bügün sherqiy türkistanda diktatoriliq apparatlirining köplep qurulghanliqini, sherqiy türkistandiki Uyghur we xitaylar bir yerge barmaqchi bolsa, Uyghurlargha kimlik tekshürüshi élip bérilidighanliqi we bixeterlik tekshürüsh mashinisidin ötishi telep qilinidighanliqini, lékin xitay puqralirigha bundaq telep qoyulmaydighanliqi, ularning tosalghusiz ötidighanliqini körüwatimiz. Bu nahayiti éniq kemsitish. Mana bu sherqiy türkistanda yüz bériwatqan irqiy kemsitishning tipik misali".

Doklatta, xitay hökümitining Uyghurlargha irqiy kemsitish élip bériwatqanliqigha da'ir konkrét weqe, hadise we misallar otturigha qoyulup, xitay wekillirining bu mesililerge jawab bérishi telep qilin'ghan. Mesilen, Uyghurlarning qanun aldidiki barawerlik hoquqini kemsitish mesilisi heqqide toxtalghanda ilham toxtining délosi misal keltürülüp, "Ilham toxtiningkidek alahide délolardimu tutqunlarning adwokati bilen uchrishishi nechche ay cheklinip keldi. Da'iriler déloni uning a'ilisige xewer qilmasliq toghrisidiki belgilimini bahane qilip, qolgha élin'ghan yaki tutqun qilin'ghan gumandarlarni mexpiy tutup keldi. Bu iz déreksiz yoqitiwétilgen yaki gumandar nezerbend astida tutup turuluwatqanda ölüp ketken délolardiki éghir mesilige aylandi" déyilgen.

Pétér irwing irqiy kemsitish komitétining yighinida xitay wekilliridin konkrét so'allarning sorilishini ümid qildi. U: "Biz nahayiti konkrét so'allarning qoyulushini isteymiz. Mesilen, ipade erkinliki we edliye hoquqini otturigha qoyimiz. Awghusttiki yighinda irqiy kemsitishni tügitish komitétining xitay wekillirige konkrét so'allarni sorishini, mesilen, ilham toxtining hazirqi salametlik ehwali qandaq, uning türmide yétiwatqinigha nechche yil boldi, a'ilisi, adwokatining uning bilen uchrishishi qiyin boluwatidu. Eger hökümet uni béyjinggha yötkeshke ruxset qilip, uning a'ilisi we adwokati bilen uchrishishigha qolayliq yaritip bérilishni, shuning bilen birge uning 7 neper oqughuchisining hazirqi ehwali dégendek so'allarning sorilishini ümid qilimiz. Bu oqughuchilargha öz waqtida 7 yildin 11 yilghiche qamaq jazasigha höküm qilin'ghan. Biz ularning hazirqi ehwali we ulargha qandaq jinayetlerning artilghanliqini bilishni isteymiz" dédi.

B d t t diki alaqidar organlar hazirgha qeder xitaygha tibet we Uyghurlar heqqide nurghun teklip tewsiyelerni bergen. Lékin xitay hökümiti bu teklip- tewsiyelerning bezilirini ret qilip, bezilirini ijra qilmay keldi. Amérikidiki yipek yoli medeniyet tetqiqatchisi, doktor qahar baratning ilgiri sürüshiche, b d t ning xitaygha bésim ishlitish küchi nahayiti cheklik iken.

Qahar barat: "B d t herbiy organ emes, uninggha bésim ishlitelmeydu. B d t peqet kélishim we tüzümler arisida xelq'ara insanlar birlikini qoghdashqa xizmet qilidu. Lékin, xitay öz aldigha özini özgertish, qobul qilish élip barmisa, uning bilen maslashmisa sirttiki döletler buninggha tesir körsitelmeydu" dédi.

Biraq doktor qahar barat b d t ning tesir küchi cheklik bolsimu, lékin xitay uning bilen dawamliq maslashmasliq yolini tutsa dunyada yétim qalidighanliqini bildürdi. U mundaq deydu: "Xitayning ikki tallash yoli bar. Biri, yenila burunqidek dunya ahalisini közge ilmay özining bilginini qilidighan shexsiyetchi yolgha méngish yaki bolmisa özini özgertish. Lékin, hazirqi ehwalidin qarighanda xitayning özini özgertish yaki xelq'ara ölchemlerge emel qilishi ajiz bolghachqa xelq'arada yétim ehwalgha chüshüp qéliwatidu. Bu mesile peqet iqtisadi sahedila emes, xelq'aradiki siyaset, irq we her türlük sahelerde uning tutqun siyasiti hazirqi tereqqiyatqa uyghun emes. Shunga yétim ehwalgha qéliwatqanliqini hemmimiz körüwatimiz".

Dunya Uyghur qurultiyining doklatida yene Uyghur aptonom rayonluq hökümetning "Diniy ashqunluqni tügitish nizami" maqullap, normal diniy étiqad we diniy ipadilerning cheklen'genliki, abdukérim abduweli, qember amber, eli yasin, eziz emet, hörigül nasir, abdusemet qarihaji, memehet rehim, memet sidiq we bashqilardek nurghun kishining diniy étiqadi seweblik qamaq jazasigha höküm qilin'ghanliqi eskertilip, xitay wekillirining "Diniy ashqunluq" seweblik qanche Uyghurning tutqun qilin'ghanliqi, ularning néme, dep eyiblen'genliki, ularning qandaq qanuniy qoghdashqa érishkenliki, xitayda hazir qandaq diniy ibadet qanunluq hésablinidighanliqi, qanchilik Uyghur a'ile perzentlirining ismini özgertkenliki. . . . . . . Qatarliq so'allargha jawab bérishi telep qilin'ghan.

B d t xitayning irqiy kemsitishni tügitish jehettiki ehwalini axirqi qétim 2009‏-yili mezkur komitétning 75-nöwetlik yighinida körüp chiqip, xitaygha bezi teklip -tewsiyelerni bergen. Lékin, xitay ötken qétimqi yighinda Uyghurlargha irqiy kemsitish élip bériwatqanliqini ret qilghan idi.

Toluq bet