"Uyghurlarni bozek étish": xitayning Uyghurlarning diniy étiqadini xorlishi diqqet qozghimaqta (1)

Muxbirimiz eziz
2017-05-11
Élxet
Pikir
Share
Print
Uyghurlarning diniy étiqadining xorliniwatqanliqi heqqidiki maqale. 2017-Yili 4-may.
Uyghurlarning diniy étiqadining xorliniwatqanliqi heqqidiki maqale. 2017-Yili 4-may.
economist.com munasiwetlik maqalidin süretke élin’ghan.

Xitay da'irilirining Uyghurlar diyarida yolgha qoyuwatqan diniy étiqadqa munasiwetlik siyasetliri, bolupmu yéqinda élan qilin'ghan diniy isimlarni cheklesh qatarliq birqisim tedbirliri xelq'ara metbu'at saheside küchlük eks tesir qozghawatqanliqi melum. Bu munasiwet bilen élan qilinishqa bashlighan maqalilerde xitay hakimiyitining bu xildiki dinni cheklesh urunushliri "Uyghurlarni bozek étip, musulmanlarni xorlash" dep teswirlenmekte.

Xitay axbaratliridin melum bolushiche, xitay merkiziy hökümiti hazir jiddiy yolgha qoyuwatqan "Bir belwagh bir yol" istratégiyisining qanat yéyishigha egiship xitayning ottura asiya rayoni bilen bolghan baghlinishida achquchluq rol oynaydighan, shundaqla xitayning asasliq énérgiye baziliridin biri bolghan Uyghurlar diyarining téximu zor qimmetke ige boluwatqanliqi melum. Halbuki, Uyghurlar diyarida otturigha chiqiwatqan hemde islam dini bilen zich baghlinishliq boluwatqan bir qisim siyasetler bolsa, bu xil "Qimmet" bilen barawer yosunda kishilerning diqqitini tartmaqta. Bolupmu bu tedbirlerning ichidiki Uyghur bowaqlargha musulmanche isim qoyushni, erlerning uzun saqal qoyuwélishini, ayallarning héjablinishini men'i qilish mezmunliri küchlük ghulghula qozghimaqta.

Mushu mesile heqqidiki mulahizilerning biri "Iqtisadshunaslar" gézitide élan qilin'ghan bolup, maqalide xitay da'irilirining Uyghurlar diyarida "Térrorluqqa qarshi turush" dégen namda yolgha qoyuwatqan, shuningdek islami kimlikni ret qilishni axirqi nishan qilghan türlük tedbirlirini "Uyghurlarni ashkara bozek qilish" dep atighan. Shuning bilen birge, buni "Xitay da'irilirining musulmanlarni xorlishidiki pewqul'adde usullar" dep teswirligen.

Maqalide körsitilishiche, xitayning Uyghurlar diyarida yolgha qoyuwatqan qattiq qol siyasetliri ichide hej qilish üchün hökümetning ijazitini élish, oqughuchilarni ramizan tutushtin tosush, islami shekildiki kiyim-kécheklerni cheklesh, héjabliq ayallarni aptobuslargha chiqarmasliq, 18 yashtin kichiklerni meschitke kirgüzmeslik qatarliqlar alahide orun tutidiken. Chünki, hökümet terep mushu amillarni cheklimigende, Uyghurlardiki diniy kimlikning yashlarni eskiriy yoligha bashlap qoyushidin wayim yémekte iken.

Gérmaniyediki "Yawropa medeniyet we ilahiyet instituti" ning oqutquchisi doktor adryan zénz (Adrian Zenz) xitaydiki xitay bolmighan milletlerning jem'iyet qurulmisi boyiche izden'gen alimlarning biri. Uningdin néme üchün xitayning mushundaq ghulghula bolghudek bir qatar siyasetlerni yolgha qoyidighanliqini sorighinimizda, u buningdiki aldinqi yétekchi idiyining xitaydiki "Az sanliq" dep atilidighan milletlerning diniy étiqadini yoq qilish arqiliq ularning kimlikini qayta layiheleshte ikenlikini algha sürdi. U bu heqte mundaq dédi: "Shundaq, méningche buning yiltizini xitayning tarixiy xaraktérlik bolghan nopus qurulmisini qandaq özgertish heqqidiki chüshenchisidin izleshke bolidu. Bu hazir némidin bésharet bériwatidu désingiz, xitay hazir ijtima'iy nuqtidin alghanda xitay dölitidiki xelqni, bolupmu san jehette az sanliq bolghan milletlerning rohiyitini yéngiwashtin qurup chiqishqa bekrek tirishiwatidu. Derweqe buninggha xéli uzun bolup qaldi, yene kélip bu hal kommunistlar hakimiyet béshigha chiqqandin kéyin andin bashlan'ghan ish emes. Maw zédung dewrini alsaq, shu waqitlardila xitaydiki az sanliq milletlerni birla qilip yughuruwétish xahishi siyasiylashqan ma'arip endizisi sheklide bashlan'ghan. Bu xil ma'arip endiziside dinning roli qattiq cheklen'gen. Shuning bilen birge, xitaydiki az sanliq milletlerdin Uyghurlar we tibetlerge qaraydighan bolsaq, xitaylar köplep iqtisadiy menpe'etlerni ata qilish, yeni iqtisadiy tereqqiyat sheklide köplep wasitilerni hediye qilish istratégiyisini qollan'ghan. Buning bilen xitay merkiziy hökümiti shinjang we tibet rayonlirigha köplep iqtisadiy yardemni yötkigen, pulni ayimay xejligen. Shu arqiliq özlirining maddiy jehette qaysi derijide merdlik qiliwatqanliqini pütkül xelqqe körsetmekchi bolghan. Derweqe serp qilin'ghan bu iqtisadiy yardemler mahiyette adil teqsim qilinmighan. Shuning bilen birge, qattiq amanliq tedbirliri yolgha qoyulghan. Hazir bolsa bixeterlik üchün köplep adem qobul qiliniwatidu, bixeterlik boyiche nazaret qilish méxanizmliri barliq halqilargha singip kirip boldi."

Melum bolushiche, xitay da'irilirining Uyghurlar diyaridiki ashu xil qattiq qol siyasetliri dawam qiliwatqan mezgilde 2016-yili Uyghurlar diyaridiki birinchi nomurluq emeldarliqqa teyinlen'gen chén chu'en'go rayonda mewjut boluwatqan bu siyasiy buruqtumluqni téximu yuqiri pellige chiqarghan. U aldi bilen, özining tibet rayonidiki "Qarshi pikirni yanchip tashlash" taktikisi boyiche, aldi bilen kishilerning pasportini yighiwalghan. Buning bilen chet'elge chiqmaqchi bolghanlar hökümetning ruxsitini almay turup mangalmas bolup qalghan. Arqidinla rayon tewesidiki aptomobillargha iz qoghlighuch ornitip kontrolluqni téximu kücheytmekchi bolghan. Ötken aydin bashlap bolsa, erlerning uzun saqal qoyushi, ayallarning islami shekilde kiyinishini men'i qilish, shundaqla bowaqlargha diniy isimlarni, jümlidin muhemmed, medine, sadam, yultuz'ay dégenlerni isim qilip qoyushni men'i qilghan.

Xitay da'irilirining mushu shekilde yolgha qoyuwatqan yerlik siyasetliri heqqidiki muhakimige ishtirak qilghanlardin dunya Uyghur qurultiyining tetqiqatchisi pétér irwin bolup, u "Diplomat" zhurnilida "Xitay néme üchün shinjangda bowaqlarning ismini we saqalni men'i qilidu?" serlewhilik maqalisini élan qilghan. U bu heqtiki söhbet jeryanida, xitayning bu xildiki ussullarni yolgha qoyushta aldi bilen bir qatar qanunlarni élan qilish arqiliq özlirining herikitini qanunlashturuwalghanliqini alahide tekitlidi. U bu heqte mundaq dédi: "Bularning hemmisi asasiy jehettin yéqinqi yeni 1-apréldin bashlap yolgha qoyulghan "Sh u a r ning esebiylikke qarshi turush nizami" ning awazgha qoyulushi hemde uning maqullinishi bilen teng dégüdek otturigha chiqti. Ularning néme üchün saqalni hemde bowaqlarning ismini men'i qilishigha inchikilep qaraydighan bolsingiz, tarix nuqtisidin shuni bayqaysiz: bu ishlarning hemmisi emeliyette ötken yigirme, ottuz yil mabeynide xitay hökümitining Uyghurlarni assimilyatsiye qilish siyasitining bir qismi süpitide alliqachan bashlinip bolghan ishlardur."

Xitay da'irilirining bu xildiki siyasetler heqqidiki ghulghuligha, shundaqla alaqidar hökümetlerning bu heqtiki tekliplirige qarita izchil halda buni "Térrorluqqa we esebiylikke qarshi turush" dep sherhlep kéliwatqanliqi heqqide sorighan so'alimizgha qarita pétér irwin buni "Térrorluqning aldini élish charisi" dep qarashqa bolmaydighanliqini tekitlidi. U bu heqte mundaq dédi:"Yaq. Men undaq dep qarimaymen. Buning üchün aldi bilen, ashu rayonda rastinla mushundaq térror tehditining mewjutluqini jezmenleshtürgili bolushi lazim. Hazir bizge melum bolghini peqet azghine Uyghurlarning rayon teweside zorluq küchi arqiliq qarshiliq körsitishi, xalas. Halbuki, chataq dégende chataqni qandaq onglash, shu xildiki chataqning qayta sadir bolushining aldini élish, shu arqiliq rayon miqyasida tinchliq berpa qilishni bilmesliktur. Xitay hazir mushu xataliqni qayta-qayta sadir qiliwatidu. Shuning üchün bu ishlarning néme sewebtin bashlan'ghanliqigha qarash nahayiti muhim. Kishilerning diniy bésim heqqide söz qiliwatqinigha uzun boldi. Yene kélip ötken yigirme, ottuz yilda medeniyet jehettiki bésimmu Uyghurlar bilen xitaylar otturisidiki naraziliqqa tuturuq bolghili turdi. Shuning üchün men buni térrorluqning otturigha chiqishini tosup qalalaydighan muwapiq siyaset, dep qarimaymen."

Melum bolushiche, Uyghurlar diyarida yolgha qoyuluwatqan bu xil siyasetlerning yerlik xelq arisidiki naraziliqni peseytish emes, eksiche uni téximu yuqiri pellige chiqirish rolini oynawatqanliqi kishilerni hemmidin bekrek teshwishke salmaqta iken.

Toluq bet