Ilham toxtining dosti merhum élliyot spérlingni xatirilesh murasimidiki tuyghular

Muxbirimiz jüme
2017-03-15
Élxet
Pikir
Share
Print
Xitay türmisidiki Uyghur ziyaliysi ilham toxtining dosti meshhur tibetshunas élliyot spérlingni xatirilesh murasimidin körünüsh. 2017-Yili mart.
Xitay türmisidiki Uyghur ziyaliysi ilham toxtining dosti meshhur tibetshunas élliyot spérlingni xatirilesh murasimidin körünüsh. 2017-Yili mart.
Photo: RFA

Xitay türmisidiki Uyghur ziyaliysi ilham toxti mesilisini xelq'ara sehnige élip chiqishta zor rol oynighan meshhur tibetshunas élliyot spérlingni xatirilesh murasimida uning hayati we adimiylikige yuqiri baha bérilgendin bashqa, uning Uyghur mesilisigimu köngül bölgen bir ziyaliy ikenliki we uning bularni bashqilargha tonulush üchün emes, belki bir insaniy töhpe nuqtisidin qilghanliqi otturigha qoyuldi.

Élliyot spérling 29 - yanwar wapat bolghan

Indi'ana uniwérsitéti proféssori élliyot spérling bu yil 29-yanwar tuyuqsiz wapat bolup, yéqin-yoruqlirining hemmisini heyret we hesrette qaldurghan idi. Uning hayatini xatirilesh yüzisidin orunlashturulghan murasim 11-mart kechqurun nyuyork shehiride ötküzüldi. Shu küni nyuyork shehiride témpératura nöldin towen 7 sélsiye gradusqa chüshken, buninggha egiship chiqqan küchlük shamal sheherge tolimu köngülsiz tüs béghishlighan idi.

Murasim sheherning kwins rayonigha orunlashturulghan bolup, murasim zaligha qedem bésipla diqqitimni chekken bir nuqta bolsa zalning pütünley dégüdek tibetler bilen tolghanliqida boldi. Pa'aliyetnimu bash shtabi nyuyorktiki tibet herikiti instituti bilen élliyot spérlingning qizi hemkarliship orunlashturghan iken.

Murasimgha yene merhumning xizmetdashliri, bir qisim dostliri we xitay türmisidiki Uyghur ziyaliysi ilham toxtining indi'ana uniwérsitétida oquwatqan qizi jewher ilhamni öz ichige alghan ikki-üch neper Uyghurmu qatnashqan idi. Ishtirakchilarning hemmisi soghuqni soghuq démey murasim bashlinishtin xéli burunlar sorun'gha toplinip bolushqan idi.

"Tibetlerning bu kishige shunche chong hörmet körsitishige seweb bolghan amil zadi némidur?" dégen so'al méni heyran qilmaqta idi.

Murasim ehli: élliyot spérling bir aliy janab insan süpitide eslinidu

Murasim bashlandi. Xatirilesh murasimida sözge teklip qilin'ghanlarmu, sözleshni iltimas qilghuchilarmu shunche köp idi.

Murasimda tunji bolup élliyot spérlingning qedinas dosti, tibet yazghuchisi nöwette nyuyork shehiride yashaydighan jamiyen nongbu söz aldi we élliyot spérlingning tibet tarixiy tetqiqatigha qoshqan töhpisi bilenla emes, belki uning yene bir aliy janab insan süpitide eslinidighanliqini bildürdi.

Jewher ilham: u manga qandaq adem bolushni ögetti

Ikkinchi bolup sözge teklip qilin'ghan jewher ilhammu spérlingning adimiyliki heqqide toxtilip mundaq dédi: "Uni yillardin buyan bilidighanlargha sélishturghanda, méning uni tonughan waqtimni yoq déyerlik déyishkimu bolidu. Men uning bilen tonushqili aran töt yil boldi. Bu töt yilni hayatimdiki eng muhim töt yil désemmu bolidu. Emma u, bu töt yilda hayatimning eng ushshaq zerrichilirigiche tesir körsetti, manga in'glizchila emes, belki qandaq ayal bolushini, qisqisi qandaq adem bolushni ögetti. U, men hayatimda uchratqan eng ésil peziletlik bir kishi idi."

Jewherdin kéyin sözge chiqqan meyli uning amérikiliq xizmetdashliri, kesipdashliri, tibet dostliri we xitay pa'aliyetchiliri bolmisun, ularning hemmisi bir nuqtida ortaq idi. U bolsimu, élliyot spérlingning intayin xushchaqchaq we aliyjanab adem bolghanliqi idi.

Yuqirida otturigha qoyulghan teripleshlerge dadisi heqqidiki eslimiliri bilen toluqlima bergen qizi kolin spérling mundaq dédi: "Dadam heqqide eng küchlük ésimde qalghini uning kemterliki we bashqilargha hésdashliq qilish rohi. Méningche, bular uning tibet we Uyghur mesililirige qoshqan töhpiliridin roshen körülüp turuptu. Uningdin bashqa uning oqughuchilirigha we jewherge singdürgen ejri yene shularni körsitiduki, u bashqilarning ishini öz ishim, dep bilip qilishni yaxshi köridighan bir adem. Emma u, bularni melum milletning mesilisi we yaki tonulush üchünla emes, belki heqiqiy yosunda ünüm yaritish üchün qilidu."

Élliyot spérling eserliri bilen tibet dewasigha öchmes töhpe qoshqan

Undaqta élliyot spérling kim? u tibet dewasigha qandaq tesir körsetken, Uyghur dewasighichu?

Élliyot spérlingning ölümi heqqide élan qilin'ghan melumatlargha qarighanda, élliyot spérling 1951-yili 4-yanwar nyuyork shehiride dunyagha kelgen we nyuyork shehiride ösüp chong bolghan. U, tibet tetqiqati boyiche doktorluq unwanigha érishken we 1987-yilidin bashlap indi'ana uniwérsitéti merkiziy yawro-asiya tetqiqat institutida 2015-yili dékabirghiche xizmet qilghan hemde bu jeryanda mezkur institut qarmiqidiki tibet tetqiqat bölümining mudiri qatarliq wezipilerde bolghan.

Nyuyork shehirige jaylashqan tibet herikiti instituti teshkilati diréktori tenzin dorjéning bayani boyiche alghanda, élliyot spérling xitay hökümiti tibet tarixigha a'it ashkarilashni xalimaydighan nuqtilarni yorutup élan qilghan eserliri bilen tibet dewasigha öchmes töhpe qoshqan.

Tenzin dorjé: "Élliyot spérling tibet we Uyghur dewasi, jümlidin xitaydiki démokratiye dewasigha zor töhpilerni qoshti. U bir ésil tetqiqatchi bolupla qalmastin, öz nöwitide yene bir pa'aliyetchi. Men kishiler bilmise bolmaydu, dep qaraydighan bir nuqta bolsa, uning tibet tarixigha qoshqan töhpisi. Uning eserliri kéyinki 30 yildin buyanqi tibet tetqiqatining asasini saldi. U, 1980-yillarda élan qilghan bir nechche ilmiy maqale 14-esiridin 17-esirgiche bolghan tibet tarixidiki müjmellikke xatime berdi. Xitay hökümiti gherbtiki tetqiqatchilarni tibetning ashu esirlerdin bashlapla özige tewe bolghanliqigha ishendürüp kelgen. Halbuki, élliyot xitay we tibet arxiplirini axturup, tibet-xitay munasiwetlirige a'it heqiqiy matériyallarni qézip chiqardi we 14-esiridin 17-esirgiche bolghan ariliqta tibetning musteqil dölet bolup mewjut bolup turghanliqini ispatlidi."

Derweqe élliyot spérling yillardin béri tibet heqqide az bolmighan tetqiqat maqalilirini yazghandin bashqa, 2004-yili "Tibet-xitay toqunushi: tarix we munaziriler" namliq tarixiy esirini élan qilghan idi.

Kéyin bildimki, tibetlerning bu sorun'gha her yer-her yerlerdin kélip, spérling ependimge éhtiram bildürüshige seweb bolghan eng muhim amil, élliyot spérlingning tibet dewasigha qoshqan töhpisila emes, belki tibetlerning ezeldin özi üchün ketmen chapqanlarni tashliwetmeydighan milliy rohi iken.

Bu nuqtini tenzin dorjé mundaq sherhlidi: "Yuqiriqi seweblerdin tibetlerning bu yerge kelgenliki bir heqiqet. Spérling ependim bizge öz tariximizni bildürgenliki üchün dunyaning her qaysi jayliridiki tibetler uningdin chongqur minnetdar we uninggha qerzdar. Oxshash waqtining özide, u bizge tariximizni bildürüpla qalmastin, bizning nöwettiki erkinlik körüshimizge jasaret berdi, bir pütünlük ata qildi we yar-yölek boldi."

Élliyot spérling ilham toxtining dosti idi

Élliyot spérlingning ismi 2013-yilidin bashlap Uyghur oqurmenlerge tonulushqa bashlighan idi. Eyni yili spérling ependim béyjingda turup Uyghurlarning heqlirini telep qilip tonulghan Uyghur ziyaliysi ilham toxtini amérikigha teklip qilghan.

Biraq, xitay saqchiliri shu yili féwral qizi jewher bilen amérikigha qarap yolgha chiqqan ilham toxtini béyjing xelq'ara ayrodromida tosup qalghan. Netijide ilham toxtining emdila 18 yashning qarisini alghan qizi jewher amérikigha yekke-yégane desseshke mejbur bolghan idi.

Melum bolushiche, élliyot spérling we ilham toxti ependiler 2012-yilidin bashlap tonushup dost bolushqan bolup, 2013-yili ilham toxti ayrodromda tosup qélin'ghandin kéyin, élliyot spérling xitayning yolsizliqini ochuq-ashkara eyibleshtin bash tartmighan we Uyghur ziyaliysini qollashni izchillashturghan.

Élliyot spérling: bir wiza üchün mustebitlik mizanlirigha bash egmeymen

Xitay 2014-yili 7-iyul amérikidin béyjing xelq'ara ayrodromigha kirgen élliyot spérlingni tosup qélip, uning 1 yilliq xitay wizisini bikar qilghan we shu arqiliq uningdin öch almaqchi hemde uning awazini öchürmekchi bolghan.

U eyni chaghda "Nyuyork waqit géziti" ge qilghan sözide: "Méning aghzaki öktichiliktin bashqa héch xataliqim yoq. Shuni ten alimen, emma men yenila tilim bilen öktichilik qilish yolidin yanmaymen we bir wiza üchün mustebitlik mizanlirigha bash egmeymen" dégen idi.

Xitay da'iriliri ilham toxtini "Dölet hakimiyiti aghdurushqa urunush jinayiti" bilen 2014-yili 23-séntebir ömürlük qamaq jazasigha höküm qilghandimu élliyot spérling xelq'ara axbaratlarning ziyaritini qobul qilip xitaygha bolghan naraziliqini küchlük rewishte ipadiligen.

Bu heqte toxtalghan kolin spérling mundaq dédi: "Dadam, ilham toxti mesilisini xelq'ara sehnige élip chiqishta köp xizmetlerni qildi. Bu ishlarning hemmisi u dem élishqa chiqish aldigha toghra kelgechkimu u, özi qizghin soyidighan bir ishni tépiwalghan idi. Buni peqet Uyghur mesilisige bolghan qiziqish, dep qarighandin köre ilham toxtigha adem süpitide yardem qilish we yene némining toghra ikenlikini qilishtin ibaret, dep qarashqimu bolidu. U qilghan yene bir chong ish bolsa, amérikigha kélip bolghan jewherni qanat astigha élish boldi. Uni jewherning ikkinchi dadisi désekmu bolidu. Menmu xuddi bir singlim bardekla bolup qalghan idim. Jewher yardemge mohtaj bolup turuwatqan peytlerde, bu dadam üchünmu bir zor qimmetke ige sergüzesht bolup qaldi."

Bu nuqtini jewher ilhammu mundaq shekilde bayan qildi: "Élliyot men hayatimda uchratqan eng peziletlik ademdur. U dadamning mesilisige yardem qilishta zor xizmetlerni qildi. U nurghun tereplerde dadamgha bekla oxshaytti. Her ikkilisi bashqilarning turmushigha köngül böletti we hayatini bashqilargha yardem bérishke béghishlaytti. Her ikkilisi zérek we özige ishinidighan kishiler idi. Qisqisi élliyot hayatimda yene bir dadiliq rolinimu ötidi elwette."

Élliyot spérling qaza qilghanda emdila 66 yashqa kirgen bolup, bu nuqtini uning tibet yazghuchi dosti jamiyen nongbumu alahide tilghan aldi we özining spérlingdin ikki yash chongluqini, uning tuyuqsiz ölümige hala bügün'giche ishenmeydighanliqini, bu dunyadin tuyuqsiz ayrilghan dostini her zaman séghinish ichide esleydighanliqini bildürdi.

Shundaq qilip xatirilesh murasimimu axirlashti, menmu bu sorundin, qisqisi bu soghuq hawada mehzun körünidighan sheherdin ayrildim. Lékin qulaq tüwümde élliyot spérlingning "Men yenila tilim bilen öktichilik qilish yolidin yanmaymen we bir wiza üchün mustebitlik mizanlirigha bash egmeymen" dégen sözliri jaranglimaqta idi.

Toluq bet