Erkinlik sariyi: "Démokratiyige buzghunchiliq qilish-hazirqi zaman hakimmutleqliqining nishani, istratégiyesi we métodliri"

Muxbirimiz irade
2017-06-07
Share
shi-jinping-putin-tebii-gaz-kelishimi.jpg Xitay re'isi shi jinping bilen rusiye prézidénti putin tebi'iy gaz kélishimi tüzewatqan körünüsh. 2014-Yili 21-may, shangxey.
AFP

Düshenbe küni xelq'ara erkinlik sariyi "Démokratiyige buzghunchiliq qilish-hazirqi zaman hakimmutleqliqining nishani, istratégiyesi we métodliri" namliq bir doklat élan qildi. Erkinlik sariyining bildürüshiche, hazirqi zaman hakimmutleqliq tüzümige yolbashchiliq qiliwatqan döletler rusiye we xitay bolup, bu ikki dölet peqet öz ichidiki démokratiyegila emes, dunya miqyasidimu démokratiyining tereqqiyatigha ziyan salmaqta iken.

Xelq'ara erkinlik sariyi teripidin élan qilin'ghan "Démokratiyige buzghunchiliq qilish-hazirqi zaman hakimmutleqliqining nishani, istratégiyesi we métodliri" namliq doklatta rusiye we xitayda ijra qiliniwatqan we nöwette bir qisim qismen démokratiyelik döletlergimu tesirini körsitishke bashlighan "Hazirqi zaman hakimmutleqliqi" mulahize qilin'ghan. Doklatta bu xil réjim saylam, axbarat erkinliki, ijtima'iy jem'iyet, tarixni burmilash, libéral démokratiye qatarliq 7 tür boyiche tehlil qilin'ghan bolup, yuqirida éytilghanlargha rusiye we xitay eng asasliq misal qilip körsitilgen.

Doklatning kirish qismida éytilishiche, rusiye we xitay yuqirida éytilghan "Hazirqi zaman hakimmutleqliqi" ni eng ghelibilik halda yürgüzüwatqan döletler bolup, bu döletlerning lidirliri pütün küchini ishqa sélip, dölettiki öktichilikni tamamen yoq qiliwetmigen asasta palech halgha chüshürüp qoyushqa, dölette muqimliq we bayashatchiliqni saqlighan asasta qanunni ayagh asti qilishqa urunmaqta iken. Uningda munular bayan qilin'ghan :
"Bu döletlerdiki axbarat-médiye diktator tüzümlerning eksiche köp xillashqan we rengdar bolsimu emma uningda siyasiy sezgürlüktiki témilarni körgili bolmaydu. Bu döletlerde tarixni siyasiy meqsetler üchün qayta yézish, burmilash dawamliq körülidighan adettiki ehwal bolup, dölet özi bir qolluq tarixiy kitablarning mezmunlirini kontrol qilidu. Bundaq döletlerde hazir démokratik döletlerdin mexsus siyasiy meslihetchilerni yallap, özlirining menpe'itige wekillik qilishqa sélishmu barghanséri omumlishiwatqan bir ehwal. Bir qisim démokratik ellerdiki siyasetchilerde hetta bu hakimmutleqchiler bilen hemkarlishish, ulardek bolushqa hewes qilishtek ehwallar körülmekte. Hazirche bu yerde biwasite bir hemkarliq bolmisimu, emma bundaq pozitsiyiler hakimmutleq küchlerning démokratik dunyaning öz-ara birliki we hemkarliqini buzup tashlishigha paydiliq shara'it yaritip béridu".

Amérikidiki siyaset analizchisi élshat hesen ependi xitay hökümitining iqtisadiy tereqqiyatining bashqa döletlerning közini baghlap, bu tereqqiyatning arqisidiki emeliyetni körüshtin tosup qoyuwatqanliqini bildürdi.

Erkinlik sariyi tarixni burmilap yézish mesiliside xitayni alahide misal körsetken. Uningda éytilishiche, maw zudungning "Chong sekrep ilgirilesh" herikiti insanliq tarixidiki eng ejellik siyasiy palaketlerning biri bolup, u heriket netijiside, alahazel 30 milyon kishi hayatidin ayrilghan. Hetta bezi tarixchilar bu heriket sayiside ölgenlerning 45 milyondin ashidighanliqini ilgiri sürsimu, emma ta hazirghiche kompartiye rehberliri bu tragédiyening heqiqiy chiqimini ashkarilimighan yaki maw zidungning we yaki partiyining xataliqini boynigha almighan. Xuddi mushuninggha oxshash medeniyet inqilabigha oxshash qarangghu tarixlarmu héchqandaq tarixi matériyallarda tilgha élinmaydighan téma bolup, shi jinping hakimiyetke kelgendin buyan uniwérsitétlarda maw zédungning xataliqini sözleshmu cheklen'gen. Jümlidin, rusiye we xitay her ikkisi yéqinqi yillardin béri öktichilerni basturush we kompartiye ilgiri sürgenlerge zit herqandaq uchurni qamal qilish shidditini zor derijide ashurghan, démokratiye we "Gherbche qimmet" qarashliri bilen düshmenlishishni körünerlik ashurghan. Öktichilerni basturush da'irisini kéngeytip, kishilik hoquq pa'aliyetchiliri, étnik guruppilar, xristi'anlar, ayallar hoquqi adowkatliri, erkin ilim ehli we musteqil zhurnalistlarni öz ichige alghan kolléktipni nishan qilishqa ötken.

Amérikidiki kishilik hoquqni közitish teshkilati xitay ishliri diréktori sofi richardson xanim sözide, xitay hökümitining hazir kishilerni xelq'ara qanunlargha chüshmeydighan qanunlargha mutleq halda boysundurushqa urunuwatqanliqini bildürdi. U mundaq dédi : "Bir parche qeghezge xalighanni yézip, uni hökümetning siziqidin chiqalmaydighan parlaméntta maqullitipla uning yolluq, qanunluqliqini ilgiri sürgili bolmaydu. Biz bu yerde saylam bolup baqmighan, xelqning rayigha béqip baqmighan, jümlidin élan qiliwatqan qanunliri xelq'araliq kishilik hoquq qanunlirigha zor kölemde xilap bolghan bir dölettin söz échiwatimiz. Eger xitay xelq'ara ölchemdiki qanunlardin menpe'et köridighan kishiler teripidin idare qilin'ghan bolsidi, u halda ular hazir xitayda ijra qiliniwatqan barliq qanun-tüzümlerni bashqidin yézip chiqqan bolatti. Biraq xitay hökümiti hazir xelqni özining kishilik hoquqqa éghir haqaret qilidighan, jümlidin xelq'ara qanunlargha qet'iy xilap qanunlirigha mutleq boysundurushqa urunmaqta".

Erkinlik sariyi doklatida éytishiche, rusiye we xitay hökümiti öz döliti ichide axbarat erkinlikini chekligen bilen emma amérika we yawropa elliridiki axbarat erkinlikidin paydilinip turup, téléwiziye qanalliri échish we gézit-zhurnal tarqitish arqiliq özining teshwiqatini kücheytish bilen birge, bu wasitiler arqiliq amérika qatarliq gherb ellirige hujum qilishnimu oxshash qedemde kücheytken. Ular, öz programmilirida démokratiyining ajizliqlirini mubalighileshtürüp, uning ornigha bir partiyilik hakimmutleq tüzümini "Ewzel" dep bazargha sélishqa urun'ghan.

Erkinlik sariyi rusiye we xitay qatarliq hakimmutleqchilerning pilanliq, istratégiyilik halda élip bériwatqan heriketlirining peqetla öz hakimiyitini qoghdap qélishni emes, belki dunyadiki démokratiyinimu ajizlashturushni közlewatqanliqini agahlandurghan.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.