Uyghur pa'aliyetchiler: "Xitay-gérmaniye söhbiti mezgilide teleplirimizni otturigha qoyduq"

Muxbirimiz méhriban
2018-07-11
Share
li-keqiang-kechyang-Angela-Merkel-germaniye.jpg Xitay bash ministiri li kéchang gérmaniye ziyaritide, gérmaniye bash ministiri an'géla mérkil bilen muxbirlarni kütüwélish yighinida. 2018-Yili 9-iyul, bérlin.
AP

9-Iyul küni "Gérmaniye bilen xitay arisidiki iqtisadiy tereqqiyat di'alogi" gérmaniyening bérlin shehiride bashlandi.

Gérmaniyede pa'aliyet élip bériwatqan herqaysi teshkilatlargha oxshashla dunya Uyghur qurultiyi qatarliq Uyghur teshkilatlirining bu mezgilde naraziliq namayishi élip bérish, gérmaniye hökümitige mektup yollap telep sunush, gérmaniye qatarliq gherb döletliridiki nopuzluq taratqulargha bayanat bérish qatarliq yollar arqiliq nöwette Uyghurlar duch kéliwatqan éghir weziyetni dunyagha anglitish arqiliq öz pa'aliyetlirini janlandurghanliqi melum.

Xitay bash ministiri li kéchyang bashchiliqidiki ömek gérmaniyege yétip kelgen küni gérmaniyediki dunya Uyghur qurultiyining bayanatchisi dilshat rishit ependi ependi we ilham toxtini qollash guruppisining bashliqi enwerjan ependi qatarliq Uyghur teshkilatliri rehberliri radi'omiz ziyaritini qobul qildi.

Dunya Uyghur qurultiyi bayanatchisi dilshat rishit ependi, dunya Uyghur qurultiyining bu mezgildiki pa'aliyetliri heqqide toxtilip, bo ikki dölet otturisidiki soda söhbiti mezgilide dunya Uyghur qurultiyining gérmaniye hökümitige mektup sunush, naraziliq namayishi élip bérish, gérmaniyediki nopuzluq taratqularning ziyaritini qobul qilish qatarliq yollar arqiliq, bir milyondin artuq Uyghurning atalmish "Terbiyelesh merkezliri" namidiki "Jaza lagérliri" gha qamalghanliqi, Uyghurlar duch kéliwatqan siyasiy jehettiki basturulush, medeniyet-étiqad jehetlerdiki assimilyatsiye qilinish, ilham toxtigha oxshash wijdan mehbuslirining xitay türmisidiki ehwalliri qatarliqlarni otturigha qoyghanliqini bildürdi.

Qurultay bayanatchisi dilshat rishit ependi özining gérmaniye agéntliqi, frankfurt kündilik géziti qatarliq 5 chong nopuzluq gézitining ziyaritini qobul qilghinida gérmaniye hökümitidin, xitay bilen bolghan söhbette Uyghurlarning türkümlep "Jaza lagérlirigha qamilish mesilisi" we ilham toxtigha oxshash wijdan mehbuslirigha erkinlik bérish qatarliq mesililerni otturigha qoyushini ümid qilghanliqini bildürgenliki we nöwettiki barghanche yamanlishiwatqan Uyghur weziyitini anglatqanliqini bildürdi.

Dilshat rishit ependi yene gherb dunyasidiki amérika, gérmaniye qatarliq döletlerdiki xelq'ara nopuzluq metbu'atlarda Uyghur mesilisini keng da'iride anglitishning ünümining yuqiri ikenlikini tekitlidi.

Dilshat rishit ependining qarishiche, xelq'aradiki nopuzluq taratqularda nöwettiki Uyghur weziyitining keng da'iride anglitilip muhim mesililerning biri süpitide otturigha qoyulushi, gérmaniye qatarliq yawropa döletliridiki hökümetlerning xitay bilen bolghan diplomatik munasiwitide we xitaygha qaratqan siyasitide Uyghur mesilisige bolghan diqqitini qozghashta aktip tesir körsitishi mumkin.

Dilshat rishit ependi bayanida, xelq'ara taratqularda xitay hökümitining dölet ichidiki mustebit siyasitige a'it selbiy xewerlerning barghanche köpiyishidek bügünki weziyette, xitay bash ministiri li kéchyangning gérmaniye ziyaritidin ilgiri we ziyaret mezgilide muxbirlargha bayanat bérip, xitay hökümitining dölet ichidiki siyasitini aqlashqa mejbur qalghanliqini eskertti.

Xewerlerdin melum bolushiche, 9-iyul küni gérmaniye bilen xitay arisida iqtisadiy tereqqiyat di'alogi bashlan'ghan künining özide yene, bultur xitay türmiside ölüp ketken nobél tinchliq mukapati sahibi lyu shawboning béyjingda üzlüksiz teqib astida turuwatqan ayali lyu shagha erkinlik bérilip, "Dawalinish" namida gérmaniyege yétip kelgen.

Gérmaniyediki "Ilham toxtini qollash" guruppisining bashliqi enwerjan ependi, bu xewerdin söyün'genlikini bildürdi.

Enwerjan ependining qarishiche, uzun mezgil teqib astida turuwatqan lyu shaning erkinlikke érishishidin qarighanda, xitay da'iriliri teripidin muddetsiz qamaq jazasigha höküm qilin'ghan Uyghur ziyaliysi ilham toxti mesilisidimu ilgirilesh bolushi mumkin.

Enwerjan ependi bayanida xitay bash ministiri li kéchyang gérmaniyege kélish harpisida yeni ötken hepte özining "Ilham toxtini qollash guruppisi" namidin gérmaniye bash ministiri an'géla mérkil xanimgha mektup yollap xitay terep bilen bolidighan söhbette ilham toxti we Uyghur kishilik hoquq mesilisini otturigha qoyushni telep qilghanliqini bildürdi. U, "Ilham toxtini qollash guruppisi" ning bundin kéyinki pa'aliyetliridimu, gérmaniye hökümitidin xitay bilen bolghan diplomatik munasiwetlerde dawamliq ilham toxtigha erkinlik telep qilish mesilisini otturigha quyushni telep qilidighanliqi, héch bolmisa ilham toxtini nöwette jaz mudditi ötewatqan ürümchidin a'ilisi bar béyjing shehirige yötkesh mesilisi qatarliqlarni telep qilidighanliqini bildürdi.

Enwerjan ependi yene ilham toxti qatarliq wijdan mehbuslirigha erkinlik telep qilish we atalmish terbiyelesh merkezliri namidiki jaza lagérlirigha qamalghan Uyghurlar mesilisini otturigha qoyushni telep qilishta, gérmaniye hökümet organliri we yawropa ittipaqi organliri hem xelq'ara teshkilatlargha telep sunushning muhimliqini tekitlidi.

Enwerjan ependi nobél mukapat sahibi lyu shawboning xanimi lyu shaning erkinlikke érishishide yawropa ittipaqi we xelq'ara kechürüm teshkilati qatarliq organlar teripidin élan qilin'ghan chaqiriq we bayanatlarning ünümi körülgenlikini neqil aldi.

Xitay bash ministiri li kéchyangning gérmaniye ziyaritidin ilgiri, yeni 5-iyul küni "Xelq'ara kechürüm teshkilati" tor bétide bayanat élan qilip, yawropa ittipaqigha eza gérmaniye qatarliq döletlerdin xitay bilen ötküzülidighan söhbitide xitay da'iriliri teripidin tutqun qilin'ghan Uyghur ziyaliysi proféssor ilham toxti, adwokat wang chüenjang, tibet tilini qoghdashni teshebbus qilghuchi tashqi wakchuk, xongkongdin tutqun qilin'ghan shiwétsiye puqrasi guy minxey qatarliq wijdan mehbusliri we bultur xitay türmiside ölgen nobél mukapat sahibi lyu shawboning teqib astigha élin'ghan ayali lyu shah qatarliq 6 kishige erkinlik bérish qatarliq mesililerni otturigha qoyushni telep qilghan idi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet