Yaponiyede "Ghayib mezlumlarning awazi" namliq doklat neshr qilinish aldida

Ixtiyariy muxbirimiz haji qutluq qadiri
2014-02-12
Élxet
Pikir
Share
Print
Uyghur milliy herikitining rehbiri rabiye qadir xanim 26-iyun shawgu'en weqesi we 5-iyul ürümchi weqesi munasiwiti bilen bayanat élan qilmaqta. 2013-Yili 26-iyun, osaka.
Uyghur milliy herikitining rehbiri rabiye qadir xanim 26-iyun shawgu'en weqesi we 5-iyul ürümchi weqesi munasiwiti bilen bayanat élan qilmaqta. 2013-Yili 26-iyun, osaka.
RFA/Qutluq

Yéqinda yaponiye kagoshima xelq'ara uniwérsitétining proféssori sé'iji ependi bashchiliqida bir guruppa kishiler "Ghayib mezlumlarning awazi" namliq yazma doklatni jiddiy neshrge teyyarlawatqan bolup, mezkur doklat 2009-yilidiki 5-iyul ürümchi weqeside iz-déreksiz ghayib bolghanlargha a'it yazma doklat iken.

Yaponiyede közge körün'gen siyasiy iqtisad penliri mutexessisi, proféssor doktor sé'iji ependining téléfon ziyaritimizni qobul qilip bizge bildürüshiche, yaponiyediki bir qisim proféssorlar we xelq'ara qanunshunas mutexessislerdin teshkillen'gen bir guruppa kishiler amérikidiki erkin asiya radi'osi Uyghur bölümi hazirlighan xewerler asasida dunya Uyghur qurultiyi teripidin 2013-yili 7-ayda teyyarlan'ghan "5-Iyuldin kéyin iz-déreksiz ghayib bolghanlar" dégen chong hejimlik yazma doklattin paydilinip, yaponche, in'glizche ikki xil tilda doklat teyyarlap, yaponiyediki nopuzluq uniwérsitétlarning ilmiy zhurnilida mexsus höjjetlik matériyal sheklide toluq élan qilishni pilanlighan. Ular shundaqla xelq'araliq qanuni-nizamlar arqiliq 5-iyul weqeside ghayib bolghanlarning iz-dérikini qilish we bu arqiliq xitay hökümitini jawabkarliqqa tartishqa heriket qiliwatqanliqini,mezkur höjjetlik matériyalning 3-ayda bésilip neshrdin chiqidighanliqini bildürdi.

Proféssor doktor sé'iji ependi, yaponiyelikler eyni waqitta shimaliy koréyege tutqun qilinip iz-déreksiz ghayib qilin'ghanlar mesiliside qandaq azablan'ghan bolsa, 2009-yili 5-iyul ürümchi weqeside xitay da'irilirining namayishchi yashlarni qattiq basturushida ölgen, iz-déreksiz yoqalghanlarning a'ile-tawabi'atlirimu elwette shundaq échinishliq azab ichide yashaydighanliqini, ghayiblar a'ilisining azabliq héssiyatini özining pütün wujudi bilen chüshinidighanliqini, shu sewebtin ghayiblar a'ilisi mesilisining xelq'araliq mesilige aylinishini, köpligen kishilerning bu mesilige köngül bölüshini oylaydighanliqini bildürdi.

Sé'iji ependi sözini dawamlashturup؛"Shimaliy koréyege tutqun qilinip iz-déreksiz ghayib qilin'ghanlar mesilisini yaponiye tashqi ishlar ministirliqi izchil halda xelq'ara jem'iyetning, birleshken döletler teshkilatining ehdinamilirige asasen shimaliy koréye terep bilen sözliship kéliwatidu. Elwette 5-iyul ürümchi weqeside ghayib bolghanlar mesilisi ikki dölet arisidiki mesile emes, belki xitay döliti ichide yüz bergen mesile. Shunga bu mesilini hel qilishta xelq'ara jem'iyet xitay hökümitining semimiyitige mohtaj. Emma, xitay döliti bu semimiyetlikni xelq'ara jem'iyetning bésimisiz emelge ashurmaydu. Shunga men Uyghur ghayiblar mesilisining baldurraq xelq'aralishishini oylap bu yazma höjjetlik matériyalni teyyarlash we élan qilishni oylashtim" dédi.

Proféssor doktor sé'iji ependi ziyaritimiz jeryanida yene, özining xelq'ara jem'iyettin kütidighan bezi ümid we arzuliri heqqide toxtilip "5-Iyul weqesige oxshash weqelerning xitayda qayta yüz bermesliki üchün, xelq'ara jem'iyet mexsus bir guruppa teshkillep Uyghurlarning musteqilliq arzusi üstide tekshürüsh élip bérishi, Uyghurlarning öz arzusigha hörmet qilghan asasta xitay hökümiti bilen söhbet ötküzüshi kérek. Adalet bolmighan dölette tinchliqtin söz achqili bolmaydu" dédi.

Proféssor sé'iji ependi "Siler, höjjetlik bu yazma doklat neshr qilinip tarqitilghandin kéyin, xelq'ara sot mehkimilirige bu heqte erz sunush we bu heqte xitay hökümiti bilen sotlishishni oylishiwatamsiler" dégen so'allirimizgha jawab bérip mundaq dédi:
-Men bügünki gézitte kördüm. Xitay tashqi ishlar ministirliqi bayanatchisi düshenbe küni bayanat bérip ispaniye sotining bultur 12-ay mezgilide chet'eldiki tibet teshkilatlirining erzini qobul qilip, sabiq xitay dölet re'isi jyang zémin, li ping, chyaw shi shundashla tibet aptonom rayonining sabiq bashliqliridin chin kuyyu'en, ping péyyun qatarliq besh kishi üstidin tutush buyruqi chiqarghanliqini eyiblidi. Men Uyghur ghayiblar heqqide teyyarlan'ghan doklatning in'glizche nusxisini ispaniyediki biz bilen meslekdash dostlargha yetküzüp, ularning qollishigha érishkendin kéyin, elwette hemmimiz birlikte xitay hakimiyitini tibetlerning erz usuli shekli bilen ispaniye sot mehkimisige erz qilimiz.

Biz yene proféssor sé'iji ependidin, 4-ayda gérmaniyening myunxén shehiride ötküzülidighan dunya Uyghur qurultiyining sahipxanliqidiki "Xitayning Uyghurlargha yürgüzüwatqan kishilik hoquq qirghinchiliqi, iz-déreksiz ghayib bolghanlar, tutqun qilish we qanunsiz öltürüshler" mawzuluq xelq'ara muhakime yighinigha yaponiyediki özi bashliq mezkur tetqiqat guruppisidikilerning qatnishish ‏- qatnashmasliqi toghrisida sorighan so'alimizgha jawab bérip mundaq dédi:
-Elwette qatnishish oyimiz bar, lékin waqtimiz bek qis bolghanliqtin, éniq bir wede bérelmeymiz. Shundaqtimu men choqum qatnishishqa tirishimen.

Axirida sé'iji ependi mezkur yazma doklatni teyyarlashqa gérmaniyediki dunya Uyghur qurultiyi ishxanisi we shundaqla dunya Uyghur qurultiyi ijra'iye komitétining re'isi dolqun eysaning yardemde boluwatqanliqini bildürdi.

Siyasiy iqtisad penliri mutexessisi proféssor doktor sé'iji ependi yaponiyediki Uyghur kishilik hoquq mesilisini küchlük qollighuchilardin we shundaqla Uyghurlarning kishilik hoquqi mesilisi heqqide eng köp maqale élan qilghanlardin biri. U, 2009-yilidiki 5-iyul ürümchi weqesi toghrisida mexsus shu yili 10-ayda léksiye sözleshke Uyghur milliy herikitining rehbiri rabiye qadir xanimni yaponiyege teklip qilghan we yaponiyediki nopuzluq 10 uniwérsitétta mexsus 5-iyul ürümchi weqesige a'it léksiye sözleshni orunlashturghan. U, bu jeryanlarda tokyodiki, osakadiki xitay elchixanisi we konsulxanilirining küchlük bésimlirigha, xitay oqughuchilarning xitay elchixanisi teripidin orunlashturghan qarshiliq bildürüsh namayishlirigha perwa qilmay, rabiye qadir xanimning pa'aliyitini ghelibilik tamamlighan. Uning köplep küch chiqirishi we türtkisi bilen 2009-yilidiki 5-iyul ürümchi weqesi yaponiye toluq ottura mekteplirining jem'iyetshunasliq derslik kitabining birinchi babidin orun alghan.

Toluq bet