1997-Йилқи ғулҗа қанлиқ вәқәси һәққидики ахбарат қазақистанға қандақ йәткән?

Ихтиярий мухбиримиз ойған
2017-02-03
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Ғулҗадики уйғурларниң тинчлиқ намайишини бастуруш үчүн кәлгән хитай қораллиқ күчлири. 1997-Йили 5-феврал.
Ғулҗадики уйғурларниң тинчлиқ намайишини бастуруш үчүн кәлгән хитай қораллиқ күчлири. 1997-Йили 5-феврал.
Social Media


Буниңдин йигирмә йил илгири, йәни 1997-йили 5-февралда уйғур елиниң ғулҗа шәһиридә уйғур яшлириниң тинчлиқ наразилиқ намайиши болуп өткән иди. Асасий җәһәттин хитай даирилириниң мустәмликә сияситигә қарши қаритилған, болупму кейинки вақитларда елип берилған қанунсиз тутқун қилишлар, диний вә инсаний кәмситишләр, башқиму көплигән адаләтсизликләргә наразилиқ билдүрүшни мәқсәт қилған мәзкур намайиш хитай қораллиқ күчлири тәрипидин рәһимсиз бастурулди.

Ғулҗа вәқәси һәққидә мәлуматлар қошна оттура асия җумһурийәтлиригә, биринчи новәттә, қазақистанға қандақ қилип йәтти? бу йәрдики уйғур тәшкилатлири һәм юрт-җамаәтчилики шу мунасивәт билән қандақ ишларни елип барди? ғулҗа вәқәси һәққидә ахбарат қандақ йоллар билән тарқитилди?

Сиясәтшунас қәһриман ғоҗамбәрди мәзкур намайишниң или мәшрипи лидерлири тәрипидин уюштурулуп, уйғур яшлириниң өз һәқ-һоқуқлири, милләт ғурури, демократийә үчүн тинчлиқ билән наразилиқ һәрикитигә чиққанлиқини оттуриға қоюп, мундақ деди: «у заманда оттура асияда миңлиған илилиқлар, җәнүблиқлар тиҗарәт қилатти. Һазир улар тамамән йоқ десәкму болиду. Биринчи хәвәрни мән 6-чеслада аңлидим. 7-Чесла күни мән икки азадлиқ күрәшчиси, йәни йүсүпбәк мухлисоф вә һашир ваһиди билән учришип, мәслиһәтләштуқ. Келишкинимиз, биринчи, материял топлаш. Иккинчи, ахбаратни дуняға йәткүзүш. Шуниң билән наһайити тезликтә 8-чесла күни үч тәшкилат асасида, йәни уйғурларниң җумһурийәтләр ара иттипақи, йүсүпбәк мухлисофниң "шәрқий түркистан комитети" вә һашир ваһидиниң " уйғуристан азадлиқ тәшкилати" бирлишип, " уйғур тәшкилатлириниң сиясий мәслиһәт комитети" ни қурдуқ.»

Қ. Ғоҗамбәрдиниң ейтишичә, бу йеңи комитет 14-февралда алмата шәһиридики демократийә өйидә тунҗи қетим қазақистан вә чәтәл мухбирлири билән сөһбәт йиғини өткүзгән. Қ. Ғоҗамбәрди шу йиғинға өзиниң риясәтчилик қилғанлиқини әсләп, мундақ деди: «буниңға оттуздин артуқ қазақистан вә чәтәл мухбирлири кәлди. У вақтида пүткүл әлчи вә консуллар алматада иди. Алматадики тәшкилатларға, журналистларға, тонушларға өзәм меңип, хәвәр қилған. Бу ахбарат шундақ күчлүк тәсир қилдики, шу күни москвадин бизниң сөһбәтни хәвәр қилди. Биз истанбулдики шәрқий түркистан вәхпи рәиси мәрһум муһәммәт риза бекин билән һәмкарлаштуқ. Ахбаратни көпинчә шуниңға әвәтишкә башлидим.»

Қ. Ғоҗамбәрдидин мәлум болушичә, 14-вә 15-февралларда уйғур елидин қачақлар чиқишқа башлап, әнә шулардин йәнә көплигән вәқә тәпсилатлири елинған. Уларниң сани күндин-күнгә көпәйгән. У мундақ деди:«бәзилирини өзәм бирләшкән дөләтләр тәшкилатиниң қачақлар бойичә башқармисиға елип бардим. Шу вақитта тамара мәмәтованиң әдлийәвий ярдәм бериш тәшкилати йеңидин қурулди. 1998-Йили мениң тәвсийәм билән алимҗан тиливалди қачақларға инсан һоқуқи бойичә ярдәм бериш тәшкилатини қурди. Мушу икки тәшкилат арқилиқ пүткүл қачақларға ярдәм бәрдуқ. Материялни асасән қачақлар арқилиқ, иккинчи, телефон вә башқиму һәр түрлүк йоллар арқилиқ йиғдуқ.»

Қ. Ғоҗамбәрди шу мунасивәт билән бир нәччә мәсилиниң оттуриға чиққанлиқини билдүрди.

Униң ейтишичә, шу вақитта оттура асия уйғурлири наһайити сиясий актиплиқ көрсәткән болуп, буниң нәтиҗисидә қазақистандики ақсақалларниң тәвсийәси билән март ейида алматадин қ. Ғоҗамбәрди, бишкәктин турсун ислам башлиқ бир гуруппа тәшкиллинип, мәзкур гуруппа москвадики русийә уйғур җәмийити вәкиллири билән һәмкарлашқан һалда, 3-айниң ахирида мухбирлар билән сөһбәт йиғини өткүзгән. Шуниң арқисида дуняниң һәр қандақ тәшкилатлири, журналистлар, дипломатлар вә башқиларниң ғулҗа вәқәсигә болған қизиқиши барғансери күчәйгән.

Алмата шәһириниң турғуни қурванҗан турғаноф ғулҗа вәқәсини әсләп мундақ деди: «биз ғулҗида мушундақ қирғинчилиқ болуватиду дегән хәвәрни телевизордин аңлап, бир-биримизгә хәвәр қилдуқ. Шу вақитларда бу тоғрилиқ көп йол маңған қәһриман ғоҗамбәрди. Биз йиғинларни ечип, мушу һәқтә хәлққә көп аңлаттуқ. Бизниңму шу вақитларда йүрикимиз көйди. Қолимиздин кәлгичә һәрикәтләрни қилдуқ. Ғулҗидики яшлиримиз уюштурған мәшрәпниң мәқсити ичимликкә, ақ тамакиға берилип кәткән яшлиримизни тәрбийиләш. Шу мәшрәп қурған яшлиримизни сақчилар түрмиләргә елип кәтти. Шуларни издәп, намайишқа чиққан яшларни қирип ташлайду, ериқлап қанлар ақиду. Қалғанлирини тутуп, мәйданға қамап, соғ су чечип, иштларға талитиду. Қизлиримизни түрмичиләргә ташлап бериду.»

Қ. Турғаноф бир йил давамида яшларни қанунсиз тутуш вә түрмиләргә ташлаш һәрикәтлириниң елип берилғанлиқини, бу йилиму 25-январдин башлап өйму-өй тәкшүрүш ишлири йүргүзүлүп, гуманлиқ һесабланған барлиқ яшларниң қамилип кетиватқанлиқини билдүрди. У шундақла уйғурларниң ғулҗа қанлиқ вәқәси қурбанлирини һеч унтумайдиғанлиқини, хитай һөкүмитиниң рәһимсиз сияситини қаттиқ әйибләйдиғанлиқини оттуриға қойди.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт