1997-Yilqi ghulja qanliq weqesi heqqidiki axbarat qazaqistan'gha qandaq yetken?

Ixtiyariy muxbirimiz oyghan
2017-02-03
Élxet
Pikir
Share
Print
Ghuljadiki Uyghurlarning tinchliq namayishini basturush üchün kelgen xitay qoralliq küchliri. 1997-Yili 5-féwral.
Ghuljadiki Uyghurlarning tinchliq namayishini basturush üchün kelgen xitay qoralliq küchliri. 1997-Yili 5-féwral.
Social Media


Buningdin yigirme yil ilgiri, yeni 1997-yili 5-féwralda Uyghur élining ghulja shehiride Uyghur yashlirining tinchliq naraziliq namayishi bolup ötken idi. Asasiy jehettin xitay da'irilirining mustemlike siyasitige qarshi qaritilghan, bolupmu kéyinki waqitlarda élip bérilghan qanunsiz tutqun qilishlar, diniy we insaniy kemsitishler, bashqimu köpligen adaletsizliklerge naraziliq bildürüshni meqset qilghan mezkur namayish xitay qoralliq küchliri teripidin rehimsiz basturuldi.

Ghulja weqesi heqqide melumatlar qoshna ottura asiya jumhuriyetlirige, birinchi nowette, qazaqistan'gha qandaq qilip yetti? bu yerdiki Uyghur teshkilatliri hem yurt-jama'etchiliki shu munasiwet bilen qandaq ishlarni élip bardi? ghulja weqesi heqqide axbarat qandaq yollar bilen tarqitildi?

Siyasetshunas qehriman ghojamberdi mezkur namayishning ili meshripi lidérliri teripidin uyushturulup, Uyghur yashlirining öz heq-hoquqliri, millet ghururi, démokratiye üchün tinchliq bilen naraziliq herikitige chiqqanliqini otturigha qoyup, mundaq dédi: "U zamanda ottura asiyada minglighan ililiqlar, jenübliqlar tijaret qilatti. Hazir ular tamamen yoq désekmu bolidu. Birinchi xewerni men 6-chéslada anglidim. 7-Chésla küni men ikki azadliq küreshchisi, yeni yüsüpbek muxlisof we hashir wahidi bilen uchriship, meslihetleshtuq. Kélishkinimiz, birinchi, matériyal toplash. Ikkinchi, axbaratni dunyagha yetküzüsh. Shuning bilen nahayiti tézlikte 8-chésla küni üch teshkilat asasida, yeni Uyghurlarning jumhuriyetler ara ittipaqi, yüsüpbek muxlisofning "sherqiy türkistan komitéti" we hashir wahidining " Uyghuristan azadliq teshkilati" birliship, " Uyghur teshkilatlirining siyasiy meslihet komitéti" ni qurduq."

Q. Ghojamberdining éytishiche, bu yéngi komitét 14-féwralda almata shehiridiki démokratiye öyide tunji qétim qazaqistan we chet'el muxbirliri bilen söhbet yighini ötküzgen. Q. Ghojamberdi shu yighin'gha özining riyasetchilik qilghanliqini eslep, mundaq dédi: "Buninggha ottuzdin artuq qazaqistan we chet'el muxbirliri keldi. U waqtida pütkül elchi we konsullar almatada idi. Almatadiki teshkilatlargha, zhurnalistlargha, tonushlargha özem méngip, xewer qilghan. Bu axbarat shundaq küchlük tesir qildiki, shu küni moskwadin bizning söhbetni xewer qildi. Biz istanbuldiki sherqiy türkistan wexpi re'isi merhum muhemmet riza békin bilen hemkarlashtuq. Axbaratni köpinche shuninggha ewetishke bashlidim."

Q. Ghojamberdidin melum bolushiche, 14-we 15-féwrallarda Uyghur élidin qachaqlar chiqishqa bashlap, ene shulardin yene köpligen weqe tepsilatliri élin'ghan. Ularning sani kündin-kün'ge köpeygen. U mundaq dédi:"Bezilirini özem birleshken döletler teshkilatining qachaqlar boyiche bashqarmisigha élip bardim. Shu waqitta tamara memetowaning edliyewiy yardem bérish teshkilati yéngidin quruldi. 1998-Yili méning tewsiyem bilen alimjan tiliwaldi qachaqlargha insan hoquqi boyiche yardem bérish teshkilatini qurdi. Mushu ikki teshkilat arqiliq pütkül qachaqlargha yardem berduq. Matériyalni asasen qachaqlar arqiliq, ikkinchi, téléfon we bashqimu her türlük yollar arqiliq yighduq."

Q. Ghojamberdi shu munasiwet bilen bir nechche mesilining otturigha chiqqanliqini bildürdi.

Uning éytishiche, shu waqitta ottura asiya Uyghurliri nahayiti siyasiy aktipliq körsetken bolup, buning netijiside qazaqistandiki aqsaqallarning tewsiyesi bilen mart éyida almatadin q. Ghojamberdi, bishkektin tursun islam bashliq bir guruppa teshkillinip, mezkur guruppa moskwadiki rusiye Uyghur jem'iyiti wekilliri bilen hemkarlashqan halda, 3-ayning axirida muxbirlar bilen söhbet yighini ötküzgen. Shuning arqisida dunyaning her qandaq teshkilatliri, zhurnalistlar, diplomatlar we bashqilarning ghulja weqesige bolghan qiziqishi barghanséri kücheygen.

Almata shehirining turghuni qurwanjan turghanof ghulja weqesini eslep mundaq dédi: "Biz ghuljida mushundaq qirghinchiliq boluwatidu dégen xewerni téléwizordin anglap, bir-birimizge xewer qilduq. Shu waqitlarda bu toghriliq köp yol mangghan qehriman ghojamberdi. Biz yighinlarni échip, mushu heqte xelqqe köp anglattuq. Bizningmu shu waqitlarda yürikimiz köydi. Qolimizdin kelgiche heriketlerni qilduq. Ghuljidiki yashlirimiz uyushturghan meshrepning meqsiti ichimlikke, aq tamakigha bérilip ketken yashlirimizni terbiyilesh. Shu meshrep qurghan yashlirimizni saqchilar türmilerge élip ketti. Shularni izdep, namayishqa chiqqan yashlarni qirip tashlaydu, ériqlap qanlar aqidu. Qalghanlirini tutup, meydan'gha qamap, sogh su chéchip, ishtlargha talitidu. Qizlirimizni türmichilerge tashlap béridu."

Q. Turghanof bir yil dawamida yashlarni qanunsiz tutush we türmilerge tashlash heriketlirining élip bérilghanliqini, bu yilimu 25-yanwardin bashlap öymu-öy tekshürüsh ishliri yürgüzülüp, gumanliq hésablan'ghan barliq yashlarning qamilip kétiwatqanliqini bildürdi. U shundaqla Uyghurlarning ghulja qanliq weqesi qurbanlirini héch untumaydighanliqini, xitay hökümitining rehimsiz siyasitini qattiq eyibleydighanliqini otturigha qoydi.

Toluq bet